srgrgsdrgh

Nauki pomocnicze
rii
Jozef Szymaoski
By abcia
2008-02-27

---

Wprowadzenie
I
WIADOMOCI WSTPNE
1. Charakter nauk pomocniczych historii
A.
a) Historia jest nauka badajc na podstawie rode pisanych dzieje spoecznoci ludzkiej w konkretnych
fazach jej rozwoju
b) Metody badao historycznych sprowadzaj si do pytania o cele historii jako nauki
B.
a) Pojcie NPH w Polsce po raz pierwszy ustali w 1814 roku Walenty Skorochod Majewski jako umie-
jtnod rozpoznawania i oceniania dyplomatow"
b) W 1933 Wadysaw Semkowicz rozroni nauki pomocnicze , ktorych przedmiotem badao s roda pi-
sane lub wyryte na rozmaitym materiale, od posikujcych ,ktore s samoistnymi gaziami nauki, z
ktorych metod i wynikow badao korzysta historyk do swoich celow. NPH to te nauki ktore su histo-
rykowi jako niezbdne przy odczytaniu, zrozumieniu, okreleniu czasu i miejsca zdarzeo, tudzie przy
krytycznej ocenie roda historycznego.
c) Aleksander Gieysztor : nauki posugujce si metod historyczn do osignicia wasnych celow trak-
tujemy za NPH, ale tylko wowczas gdy mog one posuyd historykowi do zrozumienia roda
C. NPH interesuje etap krytyki zewntrznej (erudycyjnej) i etap krytyki wewntrznej (hermeneutyka) roda
D.
a) Dyscypliny nauk historycznych zwizane s z etapem heurezy historycznej
b) NPH maja za zadanie zbieranie, opracowywanie i systematyzowanie rode historycznych na etapie
krytyki rodowej
E.
a) Tradycyjnie za NPH zwyko si uwaad:
Paleografi
Dyplomatyk
Sfragistyk
Chronologi
Numizmatyk
Heraldyk
Genealogie
Geografie historyczna
Archiwistyk
Prasoznawstwo
b) NPH maja za zadanie umoliwid stosowanie regu krytyki formalnej do okrelonych rode historycz-
nych.
c) Kada z dyscyplin pomocniczych zajmuje sie pewnym typem rode.
F.
a) W 1958 A. Brandt podzieli nauki pomocnicze na te
ktore objaniaj wspoczynniki procesu dziejowego (geografia, chronologia, genealogia) oraz te
ktore objaniaj poszczegolne typy rode( rodoznawstwo, paleografia, dyplomatyka, heraldyka,
sfragistyka, numizmatyka)
b) W 1969 R.Delort:
pierwsza grupa rodo i jego typy,
druga grupa to nauki objaniajce wspoczynnik procesu historycznego, ale traktowane jako ro-
da (chronologia, geografia, kartografia, toponomastyka),
trzecia grupa to nauki suce do poznania czowieka i spoeczeostwa (onomastyka, genealogia,
heraldyka, sfragistyka, numizmatyka)
c) W 1972 B.Kurbis wysza od pojcia roda historycznego i tradycyjne nauki podzielia na 5 zespoow.
1 grupa to nauki zajmujce si rodami objaniajcymi wspoczynniki procesu historycznego (ge-
nealogia, demografia, socjografia, geografia, chronologia),
2 grupa to nauki zajmujce si rodami objaniajcymi wytwory pisma (paleografia, kodykologia,
dyplomatyka, archiwistyka),
3 grupa to nauki zajmujce si rodami objaniajcymi jzyk i kultur literacka (metody jzyko-
znawcze i historyczno-literackie, filologia acioska i filologie narodowe),
Jozef Szymaoski - Nauki pomocnicze historii
2

---

4 grupa to nauki zajmujce si rodami objaniajcymi tzw. zabytki materialne (metody badao
dawnych technik, ikonografia, kostiumologia),
5 grupa to nauki zajmujce si rodami objaniajcymi przedmioty i wizerunki symboliczne (ar-
cheologia prawnicza, heraldyka, numizmatyka, sfragistyka)
2. rodoznawstwo
A. Najmodsza dziedzina badao historycznych
B. Dwa punkty widzenia rodoznawstwa oparte na wstpnym etapie badania historycznego albo na swo-
istej specjalizacji historycznej.
a) Pierwszy, wstpny i konieczny etap badania historycznego polega na uzyskaniu niezbdnych wiado-
moci o danym rodle lub zespole rode, w tym tez sensie rodoznawstwo jest integraln czci hi-
storii, a nie moe Rocic sobie praw do pojcia nauki pomocniczej
b) Swoisty rodzaj specjalizacji historycznej jest zwizany z analiz szczegoowych problemow jakie nasu-
wa zespo rode zazwyczaj okrelonej epoki. Z tego punktu widzenia jako przedmiot badao rodo-
znawczych wykazuje si dwa cele:
Uzyskanie wiadomoci koniecznych dla przeprowadzenia poprawnej i wyczerpujcej krytyki roda
zarowno zewntrznej jak i wewntrznej a zatem wszystkie czynnoci wykonywane na etapie heu-
rezy
Klasyfikacja spucizny rodowej okrelonego regionu geograficzno-historycznego powstaej w
pewnym okresie historycznym wraz z ustaleniem jej wpywu na dalszy rozwoj procesu historycz-
nego.
C. rodoznawstwo zajmuje si klasyfikacja spucizny rodowej badanego regionu geograficznego w pew-
nym okresie historycznym wraz z ustaleniem jej wpywu na dalszy rozwoj procesu historycznego
3. Podstawowe wiadomoci z dziejow nauk pomocniczych
A. Ojcem NPH jest benedyktyn francuski Jean Mabillon ktory stworzy dzieo De re diplomatica libri sex w
1681 roku.
B. W Polsce pierwsza katedra NPH powstaa we Lwowie w 1784 roku a za ojca polskich NPH uwaany jest
Joachim Lelewel.
II RODZAJE I GATUNKI RODEL HISTORYCZNYCH
1. Klasyfikacje rode historycznych
A. rodem historycznym s wszelkie informacje odnoszce si do ycia ludzi w przeszoci wraz z kanaami
informacyjnymi. Jest pozostaoci psychofizyczn i spoeczn, bdc wytworem pracy ludzkiej a tym
samym uczestniczy w rozwoju ycia spoeczeostwa.
B. Klasyfikacja dotyczca formy i treci roda to klasyfikacja rodoznawcza, ta ktora dotyczy funkcji roda
to klasyfikacja metodologiczna
a) Klasyfikacja rodoznawcza:
Klasyfikacja formalna, za punkt wyjcia bierze cechy zewntrzne roda (pisane i niepisane)
Klasyfikacja genetyczna, za punkt wyjcia bierze sposob przedstawiania roda
Klasyfikacja materialna, za punkt wyjcia bierze tred roda (ergotechniczne, socjotechniczne,
psychotechniczne)
b) Klasyfikacje metodologiczne
Bezporednie (takie ktore o fakcie historycznym informuj bez porednictwa informatora) i po-
rednie (przy pomocy informatora)
Adresowane (powstaj z myl o przekazaniu informacji o przeszoci odbiorcy) i nieadresowane
(brakuje nadawcy)
2. Struktura roda historycznego
A. Kade rodo jest swoist informacj ktory ma swojego nadawc i odbiorc, autora i czytelnika
a) rodo o wydarzeniu informuje nas przez wypowied pisana. Funkcje tej wypowiedzi ksztatuj si w
zalenoci od skadowych elementow kadej mowy. Owymi elementami s:
Nadawca
Odbiorca
Kod
Kontakt
Kontekst
Komunikat
b) Kady z tych elementow musi byd poddany analizie rodoznawczej
Jozef Szymaoski - Nauki pomocnicze historii
3

---

B. Rodzaj i gatunek jest punktem wyjcia dla kadej praktycznej klasyfikacji rode
a) Rodzaj okrela fakt i dzieo pisane utrwala wydarzenia dziejce si w przeszoci lub teraniejszoci
Dzieo pisane, ktore powstaje ze wiadomoci i chodzi o przekazanie informacjo o przeszoci
nazywamy historiografi, ktor zwyklimy odnosid do dziea pisanego, ktore odnotowao wyda-
rzenie lub wydarzenia ale z wyranym zamiarem upowszechnienia tych informacji w sposob, ktory
wyjaniaby genez wydarzenia z punktu widzenia obowizujcych w czasie jego powstania kano-
now przedstawiania dziejow
Wiksz czed rode pisanych nie powstaje z myl o utrwaleniu wiadomoci dla poznania prze-
szoci ale jedynie dla dokumentacji aktualnego ycia. Maj one za zadanie opisywad stan pao-
stwa, wielkiej woci, obrazowad stan ronych dziaow gospodarki, obrotow handlowych, notowad
wydarzenia o charakterze statystycznym a take odtworzyd nowe stany prawne. Nazywa si je
rodami dokumentowymi lub rejestracyjnymi
b) Gatunkiem bdziemy okrelad drug warstw roda. Bdzie o nim decydowaa celowa dziaalnod pi-
szcego w zakresie tematu jak i konstrukcji dziea. Gatunek zatem bdzie stanowi aktualizacje cech
rodzaju, pozostajc rownoczenie w cisym zwizku ze wiadomoci gatunkow waciw konkret-
nemu okresowi dziejow
Gatunek jest cile zwizany z procesem historycznym
Gatunek jest ksztatowany zapotrzebowaniem spoeczeostwa na konkretne treci, ktore s poda-
wane w ronej konkretnej formie
c) Cechy decydujce o rozpoznawalnoci gatunku to tzw. inwarianty gatunkowe ktore niezalenie od
punktu rozwoju gatunku pozostaj niezmienione. Pozostae cechy ulegajce modyfikacji nazywamy
wariantami, ktore decyduj o powstaniu odmian gatunkowych, ktore mog mied charakter diachro-
niczny (bdcy wynikiem dziaajcych na gatunek zmian spoecznych, politycznych, gospodarczych i
estetycznych) i synchroniczny (bdcy wynikiem ronicowania si konwencji pisarskiej)
3. Gatunki pisanych rode historiograficznych
A. Gatunek istnieje w okrelonym czasie rozwija si i zanika. Std o jego rozpoznawalnoci nie moe decy-
dowad rytm przemian ale jego niezmieniajce si cechy, inwarianty.
B. W historiografii redniowiecznej gown rol odgrywa kronikarstwo (historia), rocznikarstwo (annales) i
biografistyka (gesta)
C. Dziea historiograficzne pozostajce pod wpywem antyku to : kronikarstwo, biografia, autobiografia oraz
korespondencja.
a) Podstawowym gatunkiem antycznego dziejopisarstwa byo kronikarstwo. Cech charakterystyczn
tych dziel jest wykorzystanie miejscowych tradycji przez co przesiknite s elementami ludowymi
b) Biografistyka charakteryzuje to, e cele dzieo jest powicone yciu i czynom osoby zazwyczaj wybit-
nej, przy ograniczeniu si do notowania jedynie realiow, podporzdkowujc je swoistej konstrukcji
c) Autobiografia odkrywa myli i uczucia autora.
d) Korespondencja ma umoliwid kontakt z nieobecnym odbiorc a tym samym suy do przekazywania
wielorakiej treci ycia codziennego
D. Gatunki ksztatujce si w krgu myli chrzecijaoskiej to kompendia historyczne i hagiografia
a) Kompendia historii Kocioa nawizuj do antycznego pojcia historia ale nadaj mu swoist, pync
z zaoeo teologicznych tred.
b) Hagiografia to pimiennictwo powicone witym, wytwarzaa teksty zajmujce si yciem witych,
ich kultem, relikwiami i cudami. Mona hagiografie podzielid na 3 gatunki: martyrologia, vita lub pas-
sio i miracula
Martyrologia jest najstarszym gatunkiem hagiograficznym. Jest kompilacj elementow kalenda-
rzowych i krotkiej informacji o mierci mczennika
ywoty witych mog byd vita czyli ywotem wyznawcy, dziewicy lub passio ywotem mczenni-
ka i s to utwory o charakterze biograficznym
Miracula to ksigi cudow dokonanych przez witego zarowno za jego ycia jak i po mierci,
zwaszcza przy jego grobie
E. Gatunki charakterystyczne dla redniowiecza to roczniki, kroniki, gesta, oraz katalogi lub genealogie.
a) Roczniki notuj pod dat roczn w krotkim komunikacie informacje o wydarzeniu interesujcym w-
ski krg odbiorcow: dwor krolewski, biskupow lub klasztor. Geneza rocznikarstwa tkwi w tablicach
paschalnych, ktore suyy do ustalania daty wit wielkanocnych
Jozef Szymaoski - Nauki pomocnicze historii
4

---

b) Kronika redniowieczna. Elementem porzdkujcym jest data roczna, ale temat jest o wiele bogatszy.
Dzielimy na uniwersalne i na regionalne(narodowe).
Kronika uniwersalna - chce objd cae dzieje ludzkoci i pokazad genealogie poszczegolnych lu-
dow, zestawienia ich dziejow w jedn sekwencj chronologiczn
Kronika regionalna pojawia si o wiele poniej bo w XI wieku. Interesuj j wydarzenia dziejce si
na wszym terytorium, nie s jej obce problemy genealogiczne, tyle ze wasnego ludu, plemienia
c) Gesta to jeden bardziej powikanych gatunkow redniowiecznych. Punktem wyjcia do jego klasyfika-
cji musza byd czyny (gesta) o ktorych dzieo opowiada: czyny cesarza, papiea, krola, ksicia, biskupa,
monego feudaa. Narracja ma wiele cech kronikarstwa
d) Katalogi (genealogie) to dziea ktore d do skonstruowania wyczerpujcej listy przodkow lub po-
przednikow wedle ukadu chronologicznego, za ow szereg genealogiczny stwarza okazj do odnoto-
wania mniej lub bardziej uporzdkowanej serii informacji o osobach
F. redniowiecze zapocztkowao gatunki, ktore poniej si rozwiny, i ktore miay na celu relacjonowad
obserwacje autora. S to gownie dwa gatunki: opisy podroy i pamitniki
a) Opisy podroy to swoisty typ pamitnika, majcy za zadanie przekazad relacj z wypraw podejmowa-
nych w celach dyplomatycznych, handlowych, edukacyjnych lub poznawczych. Przedmiotem narracji
s nie tyle przygody narratora ale relacja z tego co zaobserwowa w trakcie podroowania.
b) Pamitnikarstwo pojawio si u schyku redniowiecza. Zwyko si je dzielid na wiele odmian gatun-
kowych. Wyronia si zatem: raptularze, ksigi pamitnicze, relacje epistolograficzne, diariusze, pa-
mitniki i pamitniki poetyckie.
Raptularze skadaj si z krotkich notatek, czsto prowadzone przez kobiety, maj za zadnie me-
moralizacj wydarzeo wanych dla rodziny
Ksigi pamitnicze to zbiory tworzone pod ktem potrzeb pamitnikarskich. Std obejmuj one
diariusze, relacje, korespondencj, instrukcje i lauda sejmikowe, notatki genealogiczne
Relacja epistolograficzna to pojedynczy list a czciej seria listow, ktore w ukadzie chronologicz-
nym tworz raczej dziennik ni pamitnik
Diariusze mog byd regularne gdy notuj w formie dziennika systematycznie tok wydarzeo lub
nieregularne gdy notuj wydarzenia od czasu do czasu.
Pamitnik - kryterium rozpoznawcze to stopieo zaangaowania autora w opisywane wydarzenia
oraz sposob demonstrowania wasnego w ich udziau, musi istnied dystans czasowy.
Pamitnik poetycki roni si od pamitnika jedynie form pisany jest bowiem wierszem.
G. Do gatunkow instruujcych ycie codzienne zaliczamy dziea techniczne i naukowe, dziea organizujce
instytucje ycia publicznego i prywatnego, ustawodawstwo, dyskusje i polemiki oraz tworczod literack.
a) Glosa - wyraanie opinii o tekcie bez naruszania tekstu. Wyroniano: glosa marginesowa, powszech-
na, interlinearna
b) Komentarz tworzy obszerne objanienia komentowanego tekstu
c) Traktat cile wiza si ze stosowanie metod scholastycznych w badaniach naukowych, podstawo-
wym jego elementem jest kwestia.
d) Encyklopedie ich cech charakterystyczn jest chd dania informacji wyczerpujcej caoksztat wiedzy
e) Summy spowiednicze ustalaj charakter moralny szeregu czynow czowieka
f) Dziea teoretyczne o instytucjach organizujcych ycie spoeczne koncentruj si na opisie rodkow,
przy pomocy ktorych owa instytucja spenia swe funkcje.
g) Ustawodawstwo nie ma cech uniwersalnych, ogolnonarodowych lub paostwowych. Jest to ustawo-
dawstwo stanowe. Prawa pisane, skodyfikowane, poprzedza dugi czsto ywot w postaci prawa zwy-
czajowego
4. Gatunki pisanych rode dokumentacyjnych
A. roda dokumentacyjne to przede wszystkim dokumenty i akta, std te cile wi si z ustrojem poli-
tycznym i gospodarczym oraz spoecznym konkretnych paostw.
B. Pierwsza grupa gatunkow rode dokumentacyjnych to dokumenty i akta, ktore maj na celu porzdko-
wanie zasady dziaania ustroju politycznego i spoecznego.
a) Traktaty midzynarodowe. Ich zadaniem jest porzdkowad zasady wspoycia midzynarodowego
b) Konstytucje okrelay ksztaty ustrojowe poszczegolnych paostw. S to dokumenty wydawane przez
kompetentna wadz w celu stworzenia nowego ustroju prawnego.
c) Dokumenty i akta byy rodkiem wykonywania wadzy w redniowieczu jak i w czasach nowoytnych.
Jozef Szymaoski - Nauki pomocnicze historii
5

---

d) Akta sdowe nabieraj znaczenia gdy czynnoci sdowe s wykonywane przez specjalnych urzdni-
kow krolewskich, przez co sdownictwo uzyskuje struktur terytorialn.
e) Dokumentacja przedstawicielstw stanowych (parlamentow) powstaje rownoczenie z ich narodzina-
mi, s to protokoy z ich obrad i uchway.
f) Dokumentacja samorzdow stanowych to akta wytworzone przez miasta i duchowieostwo.
C. Opisy majtkow to dokumentacja nie tylko wielkiej i redniej wasnoci ale tez drobnej.
a) Poliptyki lub poliptychy to wczesnoredniowieczne opisy nieruchomej wasnoci patrymonialnej lub
kocielnej wywodzce si z ponorzymskich ksig podatkowych.
b) Ksigi dochodow
c) Inwentarze dobr kocielnych, krolewskich, szlacheckich i miejskich.
D. Dokumentacja wynikow kontroli funkcjonowania paostwa.
a) Opisy wizytacyjne
b) Ksigi finansowe
c) Ksigi rachunkowe
E. Dokumenty powstae ze wzgldu na ronorodne formy organizacji wspoycia spoecznego
a) Ksigi brackie
b) Nekrologi czyli obituarze lub ksigi anniwersarzy
c) Kocioy prowadz metryki w ktorych zapisywano osoby ktorym udzielono chrztu, ktore zawary ma-
eostwo oraz ktore zmary
d) Ksigi lennikow
e) W miastach ksigi przyjd do prawa miejskiego, w ktorych notuj osoby posiadajce pene prawo
miejskie
f) Uniwersytety prowadz metryki w ktorych zapisuj studentow przybywajcych na uczelnie

Czowiek, czas, miejsce
III GENEALOGIA
1. Pojcie i zakres genealogii
A. Jej zadaniem jest badanie anonimowego spoeczeostwa przez wydzielenie grup spoecznych i klasowych,
grup rzdzcych i rzdzonych. Bada tez dziedzictwo kulturowe. Umoliwia badanie drog przechodzenia od
jednej grupy do drugiej, uatwid moe rozpoznanie wielu ksztatow konkretnych kierunkow ideologicz-
nych czy politycznych
2. Podstawowe pojcia genealogii
A. Rod - to osoby zczone wspolnot krwi, pochodzce od jednego i tego samego przodka
a) Rodzina monogamiczna to podstawowa komorka spoeczna rodu - wizy czce dwoje ludzi od-
miennej pci.
b) Wielka rodzina - ksztatuje si w trakcie rozpadu wspolnoty rodowej, okrelaj ja wizy pynce z po-
czucia zwizku krwi, wspolnoty gospodarczej i terytorialnej a z czasem wspolny herb.
c) Odmian wielkiej rodziny s polskie rody rycerskie czy szlacheckie
B. Filiacja i koicja - zjawiska najbardziej interesujce genealogi. Filiacja to stosunek genealogiczny, zacho-
dzcy pomidzy kilkoma osobami, ktore pochodz bezporednio jedna od drugiej (dziadek, syn, wnuk).
Koicja to zwizek dwojga ludzi odmiennej pci zawarty dla spodzenia i wydania na wiat potomstwa. Ko-
icja jest najczciej wynikiem maeostwa. Stosunki genealogiczne wynikajce z tych zjawisk nazywamy
pokrewieostwem i powinowactwem.
a) Pokrewieostwo jest to stosunek wynikajcy z pochodzenia od wspolnego przodka. Pokrewieostwo w
linii prostej zjawia si wowczas gdy zachodzi stosunek filiacji (dziadek, syn, wnuk), natomiast w wy-
padku gdy istnieje wspolny przodek ale nie ma stosunku filiacji mamy do czynienia z pokrewieostwem
w linii bocznej (stryj, siostrzeniec, ciotka, siostrzenica). Potomstwo starszego brata stanowi lini star-
sz za potomstwo modszego brata lini modsz. Z pokrewieostwem czy si prawo dziedziczenia.
Jeeli przysuguje ono najstarszemu bratu mowimy o primogeniturze, jeli modszemu o sekundoge-
niturze. W stosunku do rodzicow i ich przodkow potomstwo zwie si zstpnym, rodzice za i ich
przodkowie zw si wstpnymi.
b) Powinowactwo jest konsekwencj maeostwa i jest stosunkiem jednego maonka do krewnych dru-
giego maonka.
C. Stopnie pokrewieostwa to odlegoci genealogiczne pomidzy dwoma krewnymi
Jozef Szymaoski - Nauki pomocnicze historii
6

---

a) Pokrewieostwo w linii prostej jest liczone jednakowo we wszystkich ustawodawstwach. Ojciec i syn
s krewnymi w I stopniu, dziadek i wnuk w drugim, czyli tyle stopni ile generacji odejmujc jedn.
b) Pokrewieostwo w linii bocznej jest liczone ronie. Prawo rzymskie i obecne cywilne orzeka i stopieo
pokrewieostwa jest taki ile wynosi suma osob w dwoch liniach prostych Az do wspolnego przodka,
nie liczc go jednak. Stad bracia s spokrewnieni w II stopniu. Prawo germaoskie i kocielne oblicza
stopieo pokrewieostwa ustalajc stopieo pokrewieostwa osob nalecych do tego samego pokolenia
ze wspolnym przodkiem. Stad dwaj bracia s krewnymi w I stopniu
D. Przeszkody w zawarciu maeostwa ustalone przez prawo kanoniczne.
a) Pokrewieostwo w linii prostej w kadym stopniu, obecnie do III stopnia.
b) Powinowactwo
c) Pokrewieostwo duchowe, czyli zwizane z udzieleniem chrztu i bierzmowaniem, oraz pokrewieostwo
prawne czyli pynce z adopcji
3. Ustalanie faktow genealogicznych
A. Ustalanie filiacji odbywa si na podstawie rode, z ktorych dostajemy czsto dane porednie
a) Kryterium identycznoci nazwiska, gdy dwie osoby uywajce go wystpuj na tym samym terenie i
ronica wieku jest na tyle wyrana e nie ma mowy o tej samej osobie.
b) Kryterium imionowe, ktore zakada i zwaszcza w redniowieczu pewne imiona osobowe s waciwe
okrelonym rodom.
c) Ustalenie dziedzictwa przy pomocy rode pisanych napotyka na wiele trudnoci, ale od kooca XVI
wieku obfitego materiau genealogicznego udostpniay ksigi metrykalne prowadzone przez kance-
larie parafialne.
d) Szczegoln trudnod przy ustalaniu filiacji stanowi wski zakres imion nadawanych przy chrzcie oraz
wieloennod
B. Ustalenie chronologii dotyczy podstawowych dat z ycia czowieka czyli urodzenia i zgonu
a) Dat urodzenia ustalamy na podstawie metryki chrztu, w wypadku jej braku korzystamy z wieku
podanego w metryce pogrzebu
b) Dat mierci ustalamy na podstawie metryki pogrzebu
c) Dat lubu ustalamy na podstawie metryki lubu
d) Hipotetyczne ustalenia faktow genealogicznych kontrolujemy ogolnie przyjtymi zasadami ktore usta-
laj i na jedno stulecie liczy si przecitnie po 3 pokolenia, poczcie dziecka na 28-42 tygodnie przed
urodzeniem, dwa poogi matki dzieli minimum 10 miesicy, moliwod rodzenia do 55 roku ycia
C. Ustalenie przynalenoci klasowej lub stanowej jest wane ze wzgldu na socjologiczny charakter badao
genealogicznych
a) Rycerz to strenuus (mny), validus (mony), spectabilis (godny)
b) Szlachta to nobiles (szlachetni), generosi (urodzeni), magnifici (wielmoni), illustrissimi ac magnifici
(janie wielmoni)
c) Mieszczanie to honesti (uczciwi), providi (opatrzni), famati (sawetni), honorati (zacni), spectabiles
(godni)
d) Chop to laboriosus (pracowity), honestus (uczciwy), providus (opatrzny),
e) Duchowni to honorabiles (czcigodni), venerabiles (dostojni), reverendi, admodum reverendi (wieleb-
ni), reverendissimi (przewielebni)
f) M nauki to vir excellens, egregius (m znakomity), studenci (studiosi)
g) ydzi to infideles (niewierni), perfidi (przewrotni)
4. Tablice genealogiczne
A. Znakami umownymi stosowanymi w tablicach genealogicznych s:
a) * - urodzony
b) N - zarczony
c) , o|o - rozwiedziony
d) - poleg
e) * - martwo-urodzony
f) ~x - oeniony
g) - pochowany
B. Tablica descendentow albo drzewo genealogiczne jest to zestawienie osob pochodzcych od jednej i tej
samej pary maeoskiej lub od jednego i tego samego mskiego protoplasty. Niewtpliwy poytek osiga
si poprzez budowanie wycigow z tablic descendentow czyli rodowodow. S to tablice obejmujce po-
Jozef Szymaoski - Nauki pomocnicze historii
7

---

tomstwo mskie i eoskie w obrbie tylko nazwiska. Czsto buduje si rodowody opisowe czyli monogra-
fie genealogiczne u nas zwane herbarzami.
C. Tablice ascendentow czyli wywody przodkow s zestawieniami osob od ktorych dana jednostka pochodzi
zarowno po mieczu jaki i po kdzieli. Su do udowodnienia spraw spadkowych
5. Antroponomastyka historyczna
A. Studium nazw osobowych moe mied dwa aspekty. Nazwa osobowa suy bowiem odronieniu jednej
osoby od drugiej. Jest te kondensacj cech osoby ktorej przysuguje jak rownie wyznacznikiem historii
jej przodkow
B. Imiona osobowe maj z punktu widzenia historii jzyka dwie warstwy: rodzim i zapoyczon, w naszym
przypadku sowiaosk i chrzecijaosk.
a) Imiona rodzime maj trzy formy:
Imiona dwuczonowe: Broni-saw, Woj-ciech, Stani-saw, Bogu-saw
Imiona jednoczonowe to pospolite rzeczowniki i przymiotniki ktorych znaczenie kojarzono z ce-
chami osoby, ktora imi nosia
Imiona skrocone
b) Imiona zapoyczone to imiona chrzecijaoskie. Przyswajanie ich moe mied trzy formy:
Imiona s przejmowane w pierwotnym brzmieniu, uzyskujc jedynie fleksyjne koocowki waciwe
jzykowi polskiemu (Jacobus - Jakub)
Za pomoc ronych zabiegow sowotworczych oraz przeobraeo goskowych s dostosowane do
jzyka polskiego. Piotr - Pietrek, Piotrusz, Micha - Michnik, Pawe - Pach
Dosowne tumaczenie. Laurentius - Wawrzyniec
c) Imiona daj odpowiedzi na wiele pytao
Obserwuje si wizanie imienia z krgiem rodu czy rodziny, w wyniku czego pewne imiona staj
si dziedziczne
Imiona umoliwiaj wykrywanie pewnych prdow kulturowych i spoecznych. Tak wic mona
wydzielid grup imion dynastycznych (Mieszko, Kazimierz, Bolesaw) arystokratycznych i wrcz
plebejskim (Kuba, Bartek)
Imiona przybieraj cechy waciwoci okrelonych terytoriow
C. Nazwisko to nazwa wyroniajca czowieka na zasadzie wspolnoty rodzinnej
a) Nastpujce typy nazwisk:
Rzeczowniki pospolite (ogorzaa, Krzykaa, Boruta)
Drugie imi
Nazwa miejscowoci
Wyraenia przyimkowe (Jan z Tarnowa). W cigu historii pojawiaj si nazwiska tworzone od
nazw tych miejscowoci przez dodanie formantu -ski (Tarnowski). Forma tych nazwisk staa si
charakterystyczna dla nazwisk szlacheckich, jednake musiaa byd poprzedzona liter w" tworzc
-wski. Nazwiska mieszczaoskie kooczyy si na -owiec, -ewic.
b) Geneza sowotworcza nazwisk wymienia nazwiska:
pospolite, Gawron, rodz si z przezwisk i maj cechy spontanicznoci.
Odimienne, Tomaszewski, tworz si od imienia ojca,
Odmiejscowe, Tarnowski
c) Obok imienia i nazwiska moe pojawid si przezwisko
Przezwiska osobiste suce na okrelenie konkretnej osoby
Przezwiska dziedziczne
Przezwiska rozrodzonych rodzin
d) Moda na latynizacj nazwisk
e) Polszczenie nazwisk obcych
6. Prosopografia jest to metoda badawcza ktorej celem jest identyfikacja czowieka w spoeczeostwie, ledzenie
jego zwizkow rodowych, spoecznych, towarzyskich, badanie rodzin, rodow, urzdnikow i instytucji wadzy
wieckiej i kocielnej i ich personaln obsad.
IV CHRONOLOGIA
1. Pojcie i zakres chronologii
A. Chronologia jest nauk o mierzeniu czasu
B. Chronologia moe byd
a) Matematyczna czyli astronomiczna, badajca ruchy cia niebieskich
Jozef Szymaoski - Nauki pomocnicze historii
8

---

b) Techniczna czyli historyczna, badajca historyczne podziay czasu dokonywane przede wszystkim na
podstawie ruchow cia niebieskich
C. Znajomod chronologii jest wana w celu poznania czasu powstania rode i ksztatowania si psychiki
czowieka poprzez mierzenie czasu
2. Podstawowe wiadomoci z chronologii astronomicznej
A. Ruchy cia niebieskich, regularnie przebiegajce i powtarzajce si, stanowi podstaw podziau czasu. S
to: ruch obrotowy Ziemi, ruch obiegowy Ziemi, ruch obiegowy Ksiyca
B. Doba zwizana z ruchem obrotowym Ziemi moe byd:
a) Syderyczna jeeli za punkt obserwacji ruchu Ziemi bierzemy okrelon gwiazd. Wynosi ona 23h56'4''
b) Soneczna jeeli za punkt obserwacji bierzemy Sooce. Jest dusza o okoo 4''.
c) rednia doba soneczna liczca 24h
C. Miesic jest zwizany z ruchem obiegowym Ksiyca i moe byd:
a) Synodyczny - jest to czas jaki upywa midzy dwoma jednakowymi fazami Ksiyca. Wynosi
29d12h44'2,8''
b) Syderyczny jest to czas potrzebny Ksiycowi na bieg do wybranego poudnika niebieskiego do niego.
Wynosi 27d7h43'4,7''
D. Rok soneczny to czas potrzebny Ziemi na okrenie Sooca, za pocztek uznaje si rownonoc wiosenn
21 III. Rok soneczny moe byd:
a) Zwrotnikowy nazywany tropicznym czyli czas jaki upywa midzy dwoma nastpujcymi po sobie
przejciami Sooca przez rownonoc wiosenn. Wynosi 365d5h48'46''
b) Syderyczny nazywany gwiazdowym to czas w ktorym Sooce przesuwa si do wybranej gwiazdy do tej
samej i wynosi 365d6h9'9''
E. Ekliptyka jest to koo na sferze niebieskiej stanowice drog widomego rocznego ruchu Sooca po sferze
niebieskiej. Nachylenie osi ziemskiej do ekliptyki wynosi 6633'. Dzieli si ona na
a) 360
b) 12 znakow zodiakalnych skadajcych si na Zodiak. Znaki zodiaku dziel ekliptyk na 12 czci po 30.
Znaki to Baran, Byk, Blinita, Rak, Lew, Panna, Waga, Skorpion, Strzelec, Kozioroec, Wodnik, Ryby.
3. Astronomiczne i pierwotne sposoby obserwacji czasu.
A. Na pocztku panowa duy chaos, bo posugiwano si wieloma kalendarzami. Poniej wprowadzano re-
formy by ujednolicid system. I tak, pierw reforma juliaoska 46pne a potem gregoriaoska 1582
B. Rodzaje zegarow
a) Zegar soneczny
Gnomon (koek wbity w ziemi prostopadle)
Soneczny zegar rownikowy (koek wbity pod ktem odpowiednim do szerokoci geograficznej
miejsca gdzie zegar jest zbudowany)
Poziomy zegar soneczny (wskazowka w ksztacie trojkta, kt odpowiada szerokoci geograficznej
i ustawiony jest na linii S-N
b) Inne zegary
Zegary piaskowe (klepsydry)
Zegary ogniowe (czas spalania si jakiego materiau)
Zegary wodne
c) Zegary mechaniczne
Zegar koowy
Zegar wahadowy
C. Ludowy rytm mierzenia czasu
a) Ruch Sooca i Ksiyca
b) Podstawowy podzia czasu na dzieo i noc
c) Za dnia obserwowano Sooce, zachowanie zwierzt i ognia
d) Noc obserwowano gwiazdy i pianie koguta
e) Mona wyronid trzy podstawowe cykle dzielce rok
Cykl godnych wit (Boe Narodzenie)
Cykl wielkanocny
Cykl zielonowitkowy
4. Kalendarz
A. Najczciej ksztatowany przez zmiany por roku
Jozef Szymaoski - Nauki pomocnicze historii
9

---

B. Punktem wyjcia do budowania kalendarza jest okrelenie dugoci roku. Powstay trzy systemy chrono-
logiczne: roku ksiycowego (bierze pod uwag miesic synodyczny), roku sonecznego (bierze pod uwa-
g rok zwrotnikowy) oraz rok ksiycowo-soneczny (uwzgldnia rok ksiycowy ze sonecznym)
C. Kalendarz juliaoski wprowadzony w 46 r. p.n.e. przez Juliusza Cezara. Przyjmuje rok zwrotnikowy liczcy
365,5 dnia. Ustala czteroletnie cykle, w ktorych trzy lata licz 365 dni a czwarty 366. Ustalono 12 miesicy
z ktorych 7 miao 31 dni, 4 30 dni, a jeden 28 (w roku przestpnym 29)
D. Kalendarz gregoriaoski wprowadzony w 1582. Postanowiono, e po 4 X przypada od razu 15 X 1582, co
400 lat opuszcza si 3 dni.
E. Kalendarz rewolucyjny francuski obowizywa we Francji od 22 IX 1792 do 1 I 1806. Miesicy byo 12, a
nowy rok rozpoczyna si 22 IX, kady dzieo mia 30 dni, a ostatni 5 dni uzupeniajcych
5. Uwagi o kalendarzy kocielnym
A. Wielkanoc jest pierwsz niedziel po pierwszej wiosennej peni ksiyca.
6. Ery - system ustalenia pierwszego roku
A. Era dionizyjska okrelana mianem nowej ery, obecnie uywana przez nas
B. Lata panowania wadcow wieckich i pontyfikatow papiey
C. Rachuba wg olimpiad greckich stosowana przez staroytnych grekow
D. Era bizantyjska liczy lata od stworzenia wiata ktory mia przypad na 5508 r. p.n.e.
E. Era ydowska liczy lata od stworzenia wiata, ktory mia przypad na 3700 r. p.n.e.
F. Era mahometaoska liczy lata od ucieczki Mahometa z Mekki do Medyny czyli od 622 r.
G. Indykcje uywane w redniowieczu
7. Pocztek roku. Sposoby liczenia nazywamy stylami
A. Styl Obrzezania czyli od 1 stycznia
B. Styl marcowy (wenecki) od 1 marca
C. Styl Zwiastowania od 25 marca
D. Styl wielkanocny lub francuski czyli od wita Wielkanocy czyli pomidzy 22 marzec a 25 kwiecieo
E. Styl bizantyjski lub grecki rozpoczyna rok 1 wrzenia
F. Styl Narodzenia Paoskiego od 25 grudnia
G. Indykcje rozpoczyna rok ronie. Trzy najwaniejsze sposoby to:
a) Indykcja bizantyjska lub grecka rozpoczynaa rok 1 wrzenia
b) Indykcja badeoska rozpoczynaa rok 24 wrzenia
c) Indykcja rzymska lub pontyfikalna rozpoczynaa rok albo 25 grudnia albo 1 stycznia
8. Podzia roku
A. Trzy gowne rodzaje podziau roku na pory:
a) Podzia fizyczny liczcy:
Wiosna od wita Katedry w. Piotra ( 22 luty)
Lato od w. Urbana (25 maj)
Jesieo od w. Bartomieja (24 sierpieo)
Zima od w. Marcina (11 listopad)
b) Podzia kocielny liczcy:
Wiosna tydzieo po pierwszej niedzieli Wielkiego Postu
Lato tydzieo po pierwszej niedzieli po Zielonych witach
Jesieo tydzieo po pierwszej niedzieli po wicie Podwyszenia Krzya (14 wrzesieo)
Zima tydzieo po pierwszej niedzieli po w. Lucji (13 grudzieo)
c) Podzia astronomiczny liczcy:
Wiosna od Wielkanocy
Lato od w. Jana (24 czerwiec)
Jesieo od w. Michaa (29 wrzesieo)
Zima od Boego Narodzenia (25 grudzieo)
B. Miesice, ich liczba wielkod i porzdek nie uleg zmianie od reformy juliaoskiej.
a) Nazwy miesicy:
I - Januarius od boga Janusa
II - Februarius od nazwy wita oczyszczenia przypadajcego na 15 lutego
III - Martius od boga wojny Marsa
IV -Aprilis od sowa aperire otwierad
V - Maius od bogini Mai
Jozef Szymaoski - Nauki pomocnicze historii
10

---