Sume Sokobanje

JUL–SEPTEMBAR, 2004. 183
UDK 630*9
Struøni rad
ÅUME ÅUMSKE UPRAVE SOKO BAÑA
BORISLAV MAÅIÕ
UVOD
Prvi pisani podaci o postojañu nekog oblika åumske organizacije
imamo 1837. godine (Istorijski arhiv Niå), gde se kaÿe: “Okruÿni naøelnik
u Aleksincu dopisom traÿi od srezskog Naøelnika u Sokobañi da
poæaçe 100 kola dobrog drveta bez grana za grejañe kancelarije i apsane”.
Godine 1839. isti traÿi da se poåaçe 1000 dasaka radi izgradñe nekih objekata
u Aleksincu.
Bivåa Kraçevina Srbija nastojala je pre rata, da åto boçe podigne
u ovom podruøju rudarstvo, pa je u tu svrhu meæu ostalim pogodnostima
predvidela rudarskim zakonom da se rudarskim preduzeõima prema potrebi
ustupe bez ikakve nadoknade drÿavne åume ukoliko ih bude u blizini
preduzeõa.
U to vreme osnovano je kapitalom Belgije, Francuske i domaõih rudarskih
preduzeõa novo rudarsko preduzeõe koje je dobilo u povlasticu
åumu Bukovik, a u ciçu podmireña potreba na gradñi i ogrevnom
drvetu.
U ciçu koriåõeña ove åume izraæen je za ovu åumu 1911. godine i
prvi
privredni plan, koji je predviæao øiste seøe sa veåtaøkim
poåumçavañem,
a da pri tome vrste drveõa za buduõe sastojine nije uopåte
predviæao.
Po tom planu se seklo 3 godine, tj. do poøetka Prvog svetskog rata.
Za vreme rata åume su sekli Nemci i Bugari bez reda i plana a 1921.
godine napravçen je za ovu åumu novi privredni plan, ali po istom
åablonu,
da bi 1935. godine bio izraæen i treõi privredni plan koji je
gazdovañe
postavio na solidnoj osnovi. Odredbe ovog plana su primeñivane
kratko vreme. Rat i pustoåeñe ni ovog puta nisu poåtedeli ovu
åumu.
I na Obloj glavi kao i na Ozrenu u periodu od 1914. do 1920. godine
vråene su masovne seøe, kao i za vreme Drugog svetskog rata,
pogotovo åume
u blizini naseça. Posle oslobaæaña 1944. godine u okviru srpskog Narodnog
odbora u okviru formirano je Odeçeñe za åumarstvo.
Organizaciono åumarstvo Sokobañe pripadalo je Åumskoj upravi
Aleksinac, i postojalo kao ñena ispostava do pedesetih godina, kada je
izdvojena Åumska uprava Sokobañe kao zasebna organizaciona jedinica.
1. STAÑE ÅUMAÅ.U."SOKOBANJA"
Danas, Åumsko gazdinstvo "Niå" sa svoje tri åumske uprave obavça
delatnosti na podruøju 10 politiøkih opåtina (Aleksinac, Bela Palanka,
Niå, Niåka Baña, Svrçig, Gaoein Han, Doçevac, Leskovac (deo) i Me-
Borislav Maåiõ, diplomirani inÿeñer åumarstva
184 „[UMARSTVO” 3
roåina (deo)). Ukupna povråina åuma, åumskog zemçiåta i ostalog zemçiåta
nalazi se u okviru 20 gazdinskih jedinica.
Ukupna povråina åuma, åumskog zemçiåta i ostalog zemçiåta na
podruøju kojim gazduje JP "Srbijaåume", Åumsko gazdinstvo "Niå" iznosi
56.123 ha, a ukupna povråina kojom gazduje Å.U. "Soko Baña" je
13.594 ha.

---

Ukupna obrasla povråina je 11.780,03 ha. Visoke åume zauzimaju povråinu
od 3.101,67 ha ili 26,3 % od ukupne obrasle povråine, a izdanaøke
åume 3.238,94 ha ili 27,5 %. Veåtaøki podignute sastojine i kulture zahvataju
2.221,59 ha ili 18,9 %, åikare 904,36 ha ili 7,7 % i åibçaci
2 313,46 ha ili 19,6 % ukupno obrasle povråine (Tabela 1).
1.1 Stañe åuma po nameni
Savremeni koncept gazdovaña åumama, na principu odrÿivog razvoja,
nameõe potrebu polifunkcionalnog pristupa planirañu gazdovaña i
koriåõeñu ukupnih potencijala åuma.
Stañe åuma po namenskim celinama u odnosu na povråinu, ostvarenu
drvnu zapreminu i zapreminski prirast dato je u tabeli.
Tabela 1. Stañe åuma po nameni
U odnosu na ukupno obraslu povråinu dominira namenska celina (10)
– proizvodna funkcija i pokriva 67,9% povråine sa proseønom zapreminom
148 m3/ha i tekuõim zapreminskim prirastom 4,0
m3/ha.
Druga po zastupçenosti je namenska celina (66) –
stalna zaåtita åuma
u koju su svrstani svi åibçaci, uøestvuje sa 18,8%
u ukupno obrasloj
povråini.
Namenska celina (26) – zaåtita zemçiåta I
stepena pokriva 7,1%
ukupno obrasle povråine (ovde su svrstane i
åikare).
Namenska celina (16) – lovno uzgojni centar
pokriva 566,14 ha povråine
ili 4,8%. (Øitava povråina se nalazi na G.J.
Bukovik – Mratiña).
Povråine zaåtiõenih objekata prirode (namenske
celine 56 i 57) zajedno
zauzimaju 1,4% ukupno obrasle povråine ili 166,73
ha.
Joå u posleratnom periodu, na podruøju
Sokobañe izdvojene su sledeõe
stalno zaåtitne åume:
“Ozren”, mesta zvana: “Baruoeija”; “Kalinovica”;
“Saæeni vrh”; “Åopur”;
“Vlasina”; “Guzati vrh”, na povråini od 845 ha. Te
åume su proglaåene
zaåtitnim u ciçu zaåtite staniåta, puteva, naseça u
niÿim delovima
i bañskih izvora.
Namenska
celina
Povråina Zapremina Zapreminski prirast
ha % m3 m3/ha % m3 m3/ha %
10 7999.26 67.9 1184789.6 148 91.7 31867 4.0 92.9
16 566.14 4.8 106470.0 188 8.2 2421 4.3 7.1
26 i 66 3047,89 25,9
56 i 57 166,73 1.4 179.8 1 0.1 5.7
UKUPNO: 11780.02 100 1291439.4 110 100 34303.7 2.9 100.0
JUL–SEPTEMBAR, 2004. 185
“Bukovik”, mesto zvano “Rgudine” na teritoriji Mesnog narodnog odbora
Joåanica, srez Sokobañski zauzima povråinu od 306 ha. Obraslo
visokom bukovom åumom retkog sklopa, starosti 20-200 godina, åtiti
staniåte koje je apsolutno åumsko, naseça, kulturne povråine u niÿim
delovima.

---

1.2 Poreklo i oøuvanost
Prvi kriterijum za ocenu staña åuma jeste naøin nastanka i obnavçaña
sastojina kao osnov za ocenu bioloåke stabilnosti kvaliteta i vitalnosti
pojedinih delova ili øitavog åumskog kompleksa.
Drugo stanoviåte vezano je za ocenu oøuvanosti åuma u åumskom kompleksu.
Stañe åuma po poreklu i oøuvanosti prikazano je u narednoj tabeli:
Tabela 2. Stañe åuma po poreklu i oøuvanosti
Vrsta sastojine po
poreklu i oøuvanosti
Povråina Zapremina Zapreminski prirast
ha % m3 % m3/ha m3 % m3/ha
Visoke sastojine
oøuvane 2848.94 24.20 694337 53.8 244 16032 46.8 5.6
razreæene 125.60 14.1 22730 1.8 181 467 1.4 3.7
devastirane 127.13 1.1 11209 0.8 88 146 0.4 1.1
UKUPNO 3101.67 26.4 728276 56.4 235 16645 48.6 5.4
Izdanaøke sastojine
oøuvane 2915.92 24.7 482495 37.4 165 13807.8 40.2 4.7
razreæene 208.85 1.8 23144 1.8 111 548.6 1.6 2.6
devastirane 114.17 1.0 7221 0.5 63 160.5 0.5 1.4
UKUPNO 3238.94 27.5 512860 39.7 158 14516.9 42.3 4.5
Veåtaøki uneåene
sastojine
oøuvane 1846.84 15.7 45357 3.6 25 2900.3 8.4 1.6
razreæene 344.43 2.9 2918 0.2 8 161.4 0.5 0.5
devastirane 30.32 0.2 2029 0.1 67 80.2 0.2 2.6
UKUPNO 2221.59 18.8 50304 3.9 23 3141.9 9.1 1.4
Åikare 904.64 7.7
Åibçaci 2313.46 19.60
UKUPNO Å.U. 11780.03 100 1291440 100 110 34303.8 100 2.9
Ukupno oøuvane 7611.70 64.6 1222189 94.6 161 32740.1 95.4 4.3
Ukupno razreæene 678.88 5.8 48792 3.8 72 1177.0 3.4 1.7
Ukupno devastirane 271.62 2.3 20459 1.6 75 386.70 1.2 1.4
Åikare 904.64 7.7
Åibçaci 2313.46 19.6
UKUPNO: 11780.03 100.0 1291440 100.0 110 34303.8 100.0 2.9
186 „[UMARSTVO” 3
Åto se tiøe oøuvanosti, oøuvane sastojine øine 64,6% ukupno obrasle
povråine ili 7611,70 ha, razreæene åume nalaze se na 678,88 ha ili 5,8%, a
devastirane sastojine na 271,62 ha ili 2,3%.
Razreæene visoke sastojine u odnosu na optimalnu proceñenu zapreminu
i zapreminski prirast ostvaruju od 72% optimalno proceñene zapremine
i 62% optimalno proceñenog prirasta.
Razreæene izdanaøke sastojine imaju zapreminu od 111 m3/ha i zapreminski
prirast od 2,6 m3/ha.
Devastirane sastojine u ukupno obrasloj povråini uøestvuju sa 2,3%
i ako dodamo povråine åikara i åibçaka od 3218,1 ha, to zajedno øini
29,6% povråine u razliøitim degradacionim stadijumima.
1.3 Meåovitost i vrste drveõa
U åumama (drÿavnim) Sokobañe odnos øistih i meåovitih sastojina
je 66,4% : 33,6% (povråinski).
Tabela 3. Stañe åuma po meåovitosti
Treba istaõi i to, da je meåovitost razliøita kod samih gazdinskih
jedinica. Tako je, na primer, odnos øistih i meåovitih sastojina na G.J.
“Ozren – Leskovik” 51% : 49%, “Obla – Glava” 85% : 15%, “Bukovik –
Mratiña” 62% : 38%, “Rtañ” 70% : 30%, “Devica” 78% : 22%.
Potrebno je napomenuti, da se ovde radi o meåovitim sastojinama
liåõara, mada ima i meåovitih sastojina liåõara i øetinara po vrstama
drveõa, a po poreklu to su veåtaøki uneåene vrste øetinara i izdanaøke
sastojine liåõara. Pri tom, meåovitost nije odreæivana ni za åikare ni
åibçake.
U skladu sa prirodnim staniånim uslovima dominira bukva sa uøeåõem

---

od 76,7% u ukupnoj zapremini i 72,8% u zapreminskom prirastu.
Znatno mañe u odnosu na prethodnu vrstu zastupçen je hrast kitñak
sa 6,9% u zapremini i 5,7% u prirastu. Izraÿena je i zastupçenost cera,
graba, bagrema i od øetinara crni bor, a ostale vrste su zastupçene sa mañe
od 1%.
Treba istaõi i znaøajno uøeåõe uneåenih vrsta tj. øetinara (ukupno
uøestvuju u zapremini sa 4,6% ili 59845 m3) kao i prirodne vrednosti i
retkosti, reliktna vrsta meøja leska. Isto tako treba napomenuti i prisustvo
voõkarica: divça treåña, divça kruåka i brekiña.
Meøja leska je veõ u tercijaru ÿivela u ovim krajevima. Na Ozrenu,
meøja leska se nalazi u sastavu reliktnih polidominantnih zajednica (koje
su opisane u ovom radu).
Vrsta
sastojina
po smeåi
Povråina Zapremina Zapreminski prirast
ha % m3 m3/ha % m3 m3/ha %
Øiste 5684.4 66.4 789344 139 61.1 24854 4.4 72.4
Meåovite 2878.5 33.6 502096 174 38.9 9451 3.3 27.6
UKUPNO: 85629 100 1291440 151 100 34305 4.0 100
JUL–SEPTEMBAR, 2004. 187
Na Ozrenu su izdvojena semenska stabla meøije leske.Ukupan broj izdvojenih,
obeleÿenih i obrojøanih stabala je 54 u
odeçeñima 26-29 , 32-35.
Sa stanoviåta potrebe za oøuvañem
raznovrsnosti svakako je nepovoçna
minimalna, ponekad pojedinaøna zastupçenost
pojedinih vrsta drveõa
u åumskom fondu.
1.4 Gazdinske klase
Na ovom mestu biõe pomunute samo neke od
gazdinskih klasa
Namenska celina “10” – proizvodna funkcija
åuma.
Povråinski najzastupçenije gazdinske klase u
drÿavnim åumama su u
namenskoj celini “10”, a obuhvataju gazdinske
klase bukovih åuma i to:
Gazdinska klasa 10.664.411 – visoka (jednodobna) åuma bukve na kiselo
smeæim i drugim zemçiåtima – zauzima 15,98% ukupno obrasle povråine.
Ukupna zapremina je 462.916 m3(V=246 m3/ha), a ukupan zapreminski prirast
iznosi 10.922 m3(Iv=5,8 m3/ha).
Proseøne vrednosti osnovnih proizvodnih pokazateça ukazuju da se u
odnosu na optimalno proceñenu zapreminu i zapreminski prirast u Srbiji
(za bukvu) V=250 m3/ha: Iv=6,00 m3/ha (D. Joviõ et all. 1977) nalaze na
granici optimalnog.
Stvarni razmer dobnih razreda karakteriåe nenormalnost i zastupçenost
povråina u II, III i IV (sredñedobne) dobnom razredu, odnosno potpuni
nedostatak dozrevajuõih i zrelih sastojina.
Gazdinska klasa 10.666.411 – visoka (jednodobna) devastirana åuma
bukve na kiselo smeæim i drugim zemçiåtima zauzima 0,49% ukupno obrasle
povråine, sa ukupnom zapreminom 4.244 m3(V=95 m3/ha) i zapreminskim
prirastom 64 m3(Iv= 1,2 m3/ha).
Gazdinska klasa 10.697.411 – visoke åume bukve, graba i kitñaka na
kiselo smeæim i drugim zemçiåtima – zauzima 3,11% ukupno obrasle povråine,
sa ukupnom zapreminom 91.187 m3(V=249 m3/ha), a ukupan zapreminski
prirast 1.921 m3(Iv= 5,5m3/ha).
Stvarni razmer dobnih razreda karakteriåe nenormalnost, sa prisustvom

---

povråina u III i IV dobnom razredu.
Gazdinska klasa 10.601.411 – visoka åuma kitñaka i graba na kiselo
smeæim i drugim zemçiåtima – pokriva povråinu od 158,02 ha ili 1,34%
ukupno obrasle povråine. Ukupna zapremina u gazdinskoj klasi je
39.390 m3, a ukupan zapreminski prirast je 722 m3.
Stvarni razmer dobnih razreda karakteriåe nenormalnost, sa prisustvom
povråina u III i IV dobnom razredu.
Gazdinska klasa 10.526.411 – visoke åume kitñaka i bukve na kiselo
smeæim i drugim zemçiåtima pokriva povråinu od 27,74 ha ili 0,23%.
Ukupna zapremina u ovoj gazdinskoj klasi je 5.295 m3(V=214 m3/ha), a
ukupan zapreminski prirast iznosi 113 m3(Iv=4,6m 3/ha). Gazdinsku klasu
øine sredñedobne sastojine IV dobnog razreda.
Gazdinska klasa 10.499.323 – visoke åume kitñaka i graba na lesu i
kiselo silikatnim stenama – pokriva povråinu od 13,36 ha ili 0,11% od
ukupno obrasle povråine.
188 „[UMARSTVO” 3
Ukupna drvna zapremina u gazdinskoj klasi je 2.432 m3(V=182 m3/ha), a
ukupan zapreminski prirast iznosi 63 m3(Iv=4,7 m3/ha). Gazdinsku klasu
øine sredñedobne sastojine IV dobnog razreda.
Gazdinska klasa 10.231.311 – visoke åume cera na smeæim zemçiåtima
– pokriva povråinu od 30,83 ha ili 0,26%.
Ukupna drvna zapremina u gazdinskoj klasi je 5.929 m3(V=192 m3/ha), a
ukupan zapreminski prirast iznosi 272 m3(Iv=8,8 m3/ha). Gazdinsku klasu
øine sredñedobne sastojine III i IV dobnog razreda.
Gazdinska klasa 10.249.323 – visoke åume cera i kitñaka na zemçiåtu
na lesu i kiselo silikatnim stenama – pokriva povråinu od 20,02 ha
ili 0,17% ukupno obrasle povråine, sa ukupnom zapreminom 5.050 m3
(V=252 m3/ha) i zapreminskim prirastom od 109 m3(Iv=5,4m3/ha).
Gazdinska klasa 10.665.411 – izdanaøke åume bukve na kiselo smeæim i
drugim zemçiåtima – zauzima 2.225,97 ha odnosno 18,90% ukupno obrasle
povråine.Ukupna zapremina je 396.756 m3, a ukupan zapreminski prirast
iznosi 11.112 m3.
Ako se uzme u obzir da je proseøna drvna zapremina izdanaøkih bukovih
sastojina u Srbiji 105,7 m3/ha, a zapreminski prirast 3,7 m3/ha (Tomaniõ
L. 1993), moÿe se zakçuøiti da je stañe izdanaøkih sastojina iznad
proseka za Srbiju.
Gazdinsku klasu karakteriåe nenormalno stañe po klasama starosti
sa dominacijom povråina od V do VII dobnog razreda.
Gazdinska klasa 10.667.411 – izdanaøke devastirane åume bukve na kiselo
smeæim i drugim zemçiåtima zauzimaju 0,22% ukupno obrasle povråine
sa ukupnom drvnom zapreminom od 1.852 m3(V=71 m3/ha) izapreminski
prirast 35 m3(Iv=1,3m3/ha).
Gazdinska klasa 10.621.411 – izdanaøke åume bukve i graba na kiselo
smeæim i drugim zemçiåtima – zauzima 1,4% ukupno obrasle povråine sa
ukupnom drvnom zapreminom od 22. 440 m3, (V=146 m3/ha), a ukupan zapreminski
prirast 673 m3(Iv=3,9m3/ha).
Gazdinska klasa 10.604.411 – izdanaøke åume bukve i cera na kiselo
smeæim i drugim zemçiåtima – pokrivaju 1,12% ukupno obrasle povråine
sa ukupnom drvnom zapreminom od 24.003 m3(V=182 m3/ha) i zapreminskim
prirastom od 678 m3(Iv=5,1 m3/ha).
Gazdinska klasa 10.630.411 – izdanaøke åume bukve, graba i lipe na
kiselo smeæim i drugim zemçiåtima zauzimaju 37,78 ha odnosno 0,32%
ukupno obrasle povråine.
Najrasprostrañenija gazdinska klasa u izdanaøkim åumama cera i kitñaka
je 10.251.313 koja pokriva 0,64% ukupno obrasle povråine. Zapremina
iznosi od 104 do 202 m3/ha, a zapreminski prirast od 3,0 do 4,8 m3/ha.

---

Gazdinsku klasu karakteriåe nenormalno stañe po klasama starosti
sa koncentracijom povråina u V i VI dobnom razredu.
Bagremove åume pokrivaju 252,89 ha. Najrasprostrañenija gazdinska
klasa u ovim åumama je 10.591.313 koja zauzima 207,41 ha odnosno 1,76%
ukupno obrasle povråine.
JUL–SEPTEMBAR, 2004. 189
1.5 Debçinska struktura po vrstama drveõa
U åumama kojima gazduje Å.U. Soko Banja dominiraju stabla tankih
dimenzija sa znatnim uøeåõem i stabala sredñe jakih dimenzija te u skladu
s tim i ispuñeñe osnovnih (napred utvræenih) funkcija åuma.
Zateøena debçiinska struktura je u najveõej moguõoj meri uslovçena
staniånim karakteristikama, staniånim uslovima,starosnom strukturom
i izdanaøkim poreklom na znatnom delu povråine (27,5%).
2. OSNOVNE KARAKTERISTIKE I VREDNOSTI PODRUØJA
KLISURE REKE MORAVICE
SO Sokobaña 1. oktobra 1969. godine, pod brojem 01020/60-1969. donosi
reåeñe o stavçañu pod zaåtitu drÿavne meåovite åumske sastojine
sa kañonom reke Moravice u neposrednoj blizini Sokobañe na mestu zvanom
“Lepterija – Sokograd” kao predeo naroøite prirodne lepote. Ukupna
povråina zaåtiõenog predela iznosi 180,07 ha.
Podruøje KLISURE REKE MORAVICE nalazi se na teritoriji
Opåtine Sokobaña koja je
privredni, kulturni i
administrativni centar
oblasti, nalazi se na
udaçenosti od Beograda
238 km, a od Niåa 60 km
i predstavça znaøajnu
turistiøku destinaciju u
Srbiji. Sokobañska kotlina
se nalazi u centralnom
delu istoøne Srbije,
izduÿena u pravcu istok
– zapad, veoma ÿivopisne
okoline, oiviøena
planinama Rtñem,
Ozrenom,
Leskovikom, Devicom i
ñihovim ograncima i
izmeæu moravske doline
na zapadu i timoøke na
istoku i kroz ñu protiøe
reka Moravica.
Predeo oko KLISURE
REKE MORAVICE je
podruøje izvanredne
pejzaÿne raznolikosti sa atraktivnim geomorfoloåkim oblicima i pojavama,
bogatom i raznovrsnom florom i faunom i kulturno-istorijskim
vrednostima.
KLISURA REKE MORAVICE, useøena podnoÿjem planine Device
ima duÿinu oko 3 km. Klisura ima krivudavo meandarsko pruÿañe sa øestom
pojavom imponzantnih stenovitih odseka. Reøno korito Moravice u
klisuri preteÿno je stenovitog dna i obala, sa mañim slapovima i brzacima
razdvojenim virovima.
U samoj klisuri jedno znaøajnije fluvio-denudaciono proåireñe nalazi
se sa leve strane Moravice i nosi naziv LEPTERIJA. Ovaj pojas relativno
blaÿeg terena produÿava se nizvodno do karakteristiønog meandra
Moravice kod lokaliteta PEÕINA.
Impozantni stenoviti odseci, kao glavna morfoloåka ornamentika
klisure, naroøito su izraÿeni u predelu SOKOGRADA, sredñevekovnog
grada izgraæenog na temeçima utvræeña od IV do VII veka.
SOKOGRAD se pomiñe u biografiji srpskog Despota Stefana Lazareviõa.
Poruåen je u borbama za turski presto od strane turskog sultana
Muse protiv odmetnika Hamuz-bega 1413. godine.
Odlukom o ureæivañu nepokretnih kulturnih dobara od izuzetnog

---

znaøaja i od velikog znaøaja (Sluÿbeni glasnik SRS br. 14/79).
Na ovom podruøju osim SOKOGRADA, kulturno istorijskog spomenika
od velikog znaøaja, iz perioda ranog hriåõanstva, nedavno su otkri190
„[UMARSTVO” 3
veni temeçi (ili gorñi delovi) zidova jednobrodne mañe crkve sa pripratom.
Ostaci crkve nalaze se na lokalitetu LEPTERIJA. Na osnovu
zapisa bañskog lekara dr Milojka Mir. Duñiõa iz tridesetih godina XX
veka, zakçuøuje se da je crkviåte, a i crkva, nedavno otkrivena, posveõena
Sv. Spasu. U neposrednoj blizini je kasnije postavçeno obeleÿje za crkviåte
posveõeno Sv. Mariji.
Na LEPTERIJI, preko reke, nalazi se stena koja pobuæuje veliko
interesovañe posetilaca. Naime, u steni je prirodom isklesan lik Bogorodice
sa Hristom u naruøju. Po legendi, Bogorodica se tu sakrila od
progona Rimçana.
Pored veõ pomenutih kulturno istorijskih dobara na ovom podruøju i
pejzaÿnih karakteristika i pejzaÿnih karakteristika same klisure reke
Moravice, od velikog su znaøaja povråine pod åumom, øista voda i bogata
i raznovrsna flora i fauna. To sve naroøito dobija na znaøaju zbog neposredne
blizine bañe i turistiøkog kompleksa.
Reka Moravica usekla je duboku klisuru u kreøñacima. Kreøñaøka
podloga omoguõila je oøuvañe tercijarnih vrsta i termofilnih vrsta
submediteranskog flornog elementa.
Na ovom lokalitetu sreõu se sledeõe reliktne polidominantne zajednice:
zajednica hrastova, meøje leske i dr. vrsta (Querco – Coryletum colurnae
mixtum), zajednica jasena, meøje leske i drugih vrsta (Fraxino – Coryletum
colurnae mixtum), zajednica meøje leske, jorgovana i dr. (Syringo – Coryletum
colurnae mixtum), zajednica bukve, meøje leske i dr. (Fago – Coryletum
colurnae mixtum), zajednica bukve, maklena, meøje leske i dr. (Fago Aceri intermediae
– Coryletum colurnae).
Pod livadama i paåñacima dominiraju zajednice Potentillo – Caricetum
humilis, Poterio – Festucetum valesiacae, Galio – Festucetum valesiacae, Andropogonetum
ishaemi i Danthonitetum calycinae.
Glavna hidroloåka karakteristika podruøja je vodotok Moravice.
Potiøe od vrela u Øitluku i kraåkih izvora u Dugom poçu. U samoj klisuri
Moravica dobija vodu od izvora koji se nalazi u reønom toku ili ñenim
obalama.
Sredñi godiåñi proticaj iznosi 5,13 m3/sek. Najviåi vodostaji su u
februaru i aprilu, a najniÿi u septembru i oktobru.
Prema relevantnim fiziøko – hemijskim i bioloåkim pokazateçima
voda Moravice do Sokobañe pripada prvoj bonitetnoj klasi. Zahvaçujuõi
tome ova reka se koristi kao dodatni izvor vodosnabdevaña za Sokobañu
preko vodozahvata iz reønog toka.
Na ovom podruøju evidentirano je viåe izvora i interesantan hidroloåki
fenomen su termalni izvori.
Polazeõi od pomenutih karakteristika predela KLISURE REKE
MORAVICE, naroøito izraÿene pejzaÿne raznolikosti, specifiønih
vrednosti, bogate i raznovrsne flore i faune i kulturno-istorijskih
vrednosti, na predlog Zavoda za zaåtitu prirode Srbije, Vlada Republike
Srbije donela je Uredbu kojom se KLISURA REKE MORAVICE stavça
pod zaåtitu kao Predeo izuzetnih odlika “LEPTERIJA – SOKOGRAD”
i utvræuje za prirodno dobro od velikog znaøaja i svrstava u II kategoriju
zaåtite (Sluÿbeni glasnik Republike Srbije br. 25/2002).
JUL–SEPTEMBAR, 2004. 191
Ukupna povråina zaåtiõenog prirodnog dobra kojim gazduje Å.U.
Sokobaña je 327,14 ha i to 306,06 ha reÿim zaåtite II stepena a 21,08 ha reÿim
zaåtite III stepena.

---

3. HIDROLOÅKE PRILIKE
Sa svojom prostornom, hidroloåkom i antierozionom ulogom, åumska
podruøja svuda u svetu pa i kod nas imaju presudan uticaj na koliøine i
kvalitet voda. Zauzimaju veliki deo brdsko-planinskih prostora koji su
ujedno i povråine sa najveõim padavinama, svojim pokrivaøem pruÿaju
najboçu zaåtitu od vodne erozije, a sa svojim zemçiåtem i ñegovim retecionim
sposobnostima spreøavaju poplave, obezbeæujuõi povoçan reÿim
oticaña. Åuma se javça kao vaÿan øinilac regulisaña reÿima voda i
zaåtite vodnih tokova i akumulacije. Zbog toga se delatnosti i razvoj
åumarstva i vodoprivrede dobrim delom uslovçavaju i dopuñuju. Ovu zavisnost
je najboçe iskazao H. M. Brechtel (1988) koji kaÿe: “Bez vode nema
åume i bez åume nema ni vode”.
Voda kao jedan od najdragocenijih ÿivotnih resursa, zbog svog znaøaja
i oøigledno sve veõe deficitarnosti, postala je strateåki vaÿna sirovina.
Sve veõi nedostatak kvalitetnih voda predstavça veõ sada limitirajuõi
faktor ekonomskog i socijalnog razvoja pojedinih oblasti i regiona.
Iako je naåa zemça na 47. mestu od 180 drÿava, rangiranih po koliøini
vodenih resursa u svetu, vodosnabdevañe u Srbiji nije na zadovoçavajuõem
nivou (60% vode u Srbiji nije za piõe).
Osnovu hidrografske mreÿe podruøja sokobañske kotline øini reka
Moravica sa svojim pritokama. Moravica je od izvoriåta pa do zapadne
granice kotline, na ulasku u Bovansku klisuru, gde napuåta
sokobañsku
kotlinu, duga 33,6 km.
Reka Moravica nastaje sastavkom Izgare i Tisovika, na 444
metara
nadmorske visine, a Moravicom se naziva tek kod uåõa
desne pritoke Sesalaøke
reke i vode iz Vrela Moravice. Na svom putu od Vrela pa
sve do
ulaska u Bovansku klisuru reka Moravica prima veõi broj
pritoka, od kojih
su najznaøajnije leve pritoke: Tisovik, Gradaånica i
Øuøunska reka, a
sa desne strane: Sesalaøka, Voåaøka i Joåanaøka reka.
Kao åto je reøeno reka Moravica ima veõi broj pritoka, koje opet
øine reke sa okolnih planina koje okruÿuju sokobañsku kotlinu. Tako sa
Bukovika u Joåanaøku reku se uliva Bela i Crvena reka, u jezero Bovan se
direktno uliva reka Mratiña, dok se u Moravu uliva Bresna reka. Sve
ove reke øine brojni potoci.
Sa Oble Glave brojni potoci øine Levu i Desnu reku koji formiraju
Poruÿniøku reku.
Istoøni delovi Ozrena imaju nekoliko jakih izvora (Åopur, Kalinovica,
Vrelo) koji su kaptirani i snabdevaju vodom Oøni i Grudni sanatorijum
kao i deo naseça Sokobañe.
Isto tako treba pomenuti i vodopad Ripaçku na reci Gradaånici
koji se nalazi na 420 metara nadmorske visine, na oko 3 km juÿno od centralnog
bañskog jezgra.
192 „[UMARSTVO” 3
Od ostalih hidrografskih objekata treba spomenuti i jezero Bovan.
To je veåtaøka akumulacija nastala za potrebe vodosnabdevaña grada
Aleksinca. Pri niskim vodostajima jezero je dugaøko 1 km, a pri maksimalnom
vodostaju oko 2 km. Maksimalna åirina jezera je 500 metara.
Sokobañski termomineralni izvori su jedni od prvih prouøenih u
Srbiji. Prve hemijske analize potiøu joå iz perioda 1835. godine. Prema
opåtoj hidrogeoloåkoj klasifikaciji termomineralne vode Sokobañe

---

spadaju u grupu mineralnih i termalnih voda karstnih podruøja. Ove vode
pored toga åto se odlikuju poveõanom mineralizacijom, odlikuju se i poviåenom
radioaktivnoåõu.
Glavno termalno vrelo predstavça izvor Park, Preobraÿeñe, Bañica
I i II i Moravica. Termomineralni izvori na podruøju sokobañske
kotline øine ñen osnovni turistiøki resurs i okosnicu razvoja turizma.
Lekovite komponente koje su zastupçene u ovim vodama su: litijum, kalijum,
kalcijum, rubidijum, stroncijum, barijum, bakar, kobalt, mangan, fosfor
i jod.
Treba istaõi, da se na G.J. “Bukovik – Mratiña” u mestu zvanom “Vrelo”
pored samog izvora Vrelske reke nalazi nekoliko izvora koji su joå
uvek nedovoçno ispitani i jasno definisani koje elemente sadrÿi i koje
su ñene medicinske indikacije.
4. TURISTIØKO – REKREATIVNE VREDNOSTI ÅUME
Najrazvijeniji oblici rekreacije u åumi su: åetña, skijañe, planinareñe,
alpinizam, trøañe, jahañe, lov, åkole u prirodi, sakupçañe
åumskih plodova i lekovitog biça, razliøite sportske aktivnosti ako
za to postoje izgraæeni tereni u åumi i drugo (Medareviõ M. 1991).
Prostornim planom Srbije dugoroøni razvoj i organizacija turistiøke
ponude Sokobañe koncipirana je kao zdravstveno-rekreativni turistiøki
centar meæunarodnog i nacionalnog ranga. Turistiøki znaøaj
podruøja sokobañske kotline dolazi do potpunog izraÿaja kada su u pitañu
hidrografske turistiøke vrednosti i to na prvom mestu termomineralni
izvori, koji za Sokobañu predstavçaju osnovni turistiøki resurs.
Potreba za kompleksnom valorizacijom prostora za potrebe razvoja
turizma javila se tako åto je izvestan broj turista koji su dolazili u Sokobañu
teÿio i traÿio naøina da u toku svog boravka u Sokobañi obiæe
i atraktivne lokalitete i zone u uÿoj i åiroj okolini, kao i dolaskom
sve veõeg broja vikend turista.
U neposrednoj blizini grada nalaze se ureæena izletiåta, koja su ili
u samoj åumi ili u ñenoj neposrednoj blizini. Najveõi broj izletiåta
sluÿi za jednodnevne izlete i rekreaciju odnosno aktivan i pasivan odmor
i dostupni su velikom broju posetilaca.
Na prvom mestu je “Lepterija – Sokograd” (koji je pod zaåtitom drÿave
kao predeo izuzetnih odlika) sa izgraæenim i ureæenim peåaøkim
stazama do kulturno-istorijskog grada Sokograda uz klisuru reke Moravice.
Na periferiji grada je izletiåte Øuka II koji tek treba da se valorizuje.
Vrelo i Boriõi koji se nalaze u sastavu 4 odeçeña G.J. “Ozren – LeJUL–
SEPTEMBAR, 2004. 193
skovik”. Boriõi se odlikuju time, åto pored velikog broja jednodnevnih
posetilaca, ima i kampere koji tu borave i po mesec dana. U neposrednoj
blizini grada je izletiåte Baruoeija, Ripaçka sa vodopadom visine 17 metara
koji se odlikuje estetskim i kuriozitetnim svojstvima turistiøke
privlaønosti, Kalinovica i Åopur.
Jezero Bovan se pored velikog broja posetioca, pogotovo u letñem
periodu, kao i pecaroåa, ne moÿe iskoristiti kao turistiøki potencijal,
odnosno izgraditi plaÿa, piste za pecaroåe, kamping prostora jer je
osnovna namena jezera kao akumulacija za snabdevañe pijaõom vodom.
Na planini Ozren nalazi se bolnica za pluõne bolesti okruÿena åumom
kao i oøna bolnica.
Sve navedeno ukazuje da su u drÿavnim åumama stvoreni uslovi za
razvoj turizma i rekreacije i da je u pojedinim åumskim predelima zdravstveno-
rekreaciona funkcija åuma prioritetni ciç gazdovaña.
Treba reõi i to, da su u toku radovi na ograæivañu dela loviåta “Koåuta”
(prihvatiliåte oko 50 ha) na G.J. “Bukovik – Mratiña”, za visoku
divçaø jelena i divçu sviñu, odnosno da ubuduõe treba raøunati i na razvoj

---

lovnog turizma, koji je najpropulzivniji vid valorizacije divçaøi,
naroøito one krupne gde vrednost trofeja viåestruko nadmaåuje vrednost
mesa i turistiøkih usluga.
5. ZAKÇUØAK
Ukupna obrasla povråina zauzima 86,65% ukupne povråine åuma,
åumskog zemçiåta i ostalog zemçiåta. Meæutim, 3217,82 ha ili 27,31%
povråine su åikare i åibçaci. Ako se tome dodaju devastirane sastojine
koje u ukupno obrasloj povråini uøestvuju sa 2,3% to zajedno øini
29,6% povråine u razliøitim degradacionim stadijumima.
Ukupno oøuvanih i razreæenih sastojina ima na 8290,58 ha (64,6% oøuvane
sastojine i 5,8% razreæene sastojine).
Veåtaøki podignute sastojine i kulture zauzimaju 18,8% ukupno obrasle
povråine sa 2221,59 ha.
Proseøna drvna zapremina visokih oøuvanih sastojina je 244 m3/ha a
zapreminski prirast 5,6 m3/ha, za visoke razreæene sastojine 181 m3/ha a
zapreminski prirast 3,7 m3/ha, devastirane sastojine 88 m3/ha i zapreminski
prirast od 1,1 m3/ha.
Izdanaøke åume bukve zauzimaju 2.225,97 ha, odnosno 18,90%. Proseøna
drvna zapremina izdanaøkih oøuvanih sastojina je 165 m3/ha a zapreminski
prirast 4,7 m3/ha, za izdanaøke razreæene 111 m3/ha zapreminski prirast
2,6 m3/ha, i za izdanaøke devastirane 63 m3/ha odnosno zapreminski
prirast od 1,4 m3/ha.
Povråinski najzastupçenija gazdinska klasa je
10.664.411 – visoke
(jednodobne) åume bukve koje zauzimaju 1.882,80 ha
odnosno 15,98%.
Prevoæeñe izdanaøkih bukovih sastojina u visoki
uzgojni oblik je
svakako jedan od prioritetnih zadataka i problema u
gazdovañu åumama
na ovom podruøju.
Kod visokih bukovih sastojina je, takoæe, nepovoçna
starosna struktura
jer dominiraju sredñedobne sastojine.
194 „[UMARSTVO” 3
U åumama na podruøju Sokobañe javça se i meøija
leska kao znaøajna
reliktna vrsta. Åuma sa svojom prostornom, hidroloåkom i antierozionom
ulogom, na podruøiju Sokobañe, ima presudan uticaj na koliøine i
kvalitet voda i javça se kao vaÿan øinilac regulisaña reÿima voda i
zaåtite vodnih tokova i akumulacija.
Turistiøku ponudu Sokobañe, pored termomineralnih izvora, sve viåe
øine i razni rekreacijoni motivi u åumi.
LITERATURA
Aleksiõ P. (2002): Projekcija razvoja dobnih razreda i moguõi etat u bukovim
åumama. Revija Åume br. 71.
Vlatkoviõ S. (2001): Ÿivotna sredina i funkcije åuma.
Letiõ Ç., Æoroviõ M. (1995): Vodni potencijali åumskih podruøja, oøuvañe, unapreæeñe
i racionalno koriåõeñe (Monografija, Potencijali åuma i åumskih
podruøja i ñihov znaøaj za razvoj Srbije).
Medareviõ M. (1991): Obezbeæivañe funkcija åuma pri planirañu gazdovaña
åumama, doktorska disertacija, Åumarski fakultet Beograd.
Medareviõ M. et all (2001): Åume Æerdapa. Monografije.
Radovanoviõ T. (2004): Stañe åuma i uzgojni problemi na podruøju Å.G. “Niå”. Seminarski
rad.
Øoliõ D. (1951): Zaåtita åuma i åumski rezervati u Srbiji. Nauøna kñiga
Posebne osnove G.J. Å.U. “Sokobaña”.
(1974): Prostorni plan opåtine Sokobaña, Jugoslovenski institut za urbanizam i

---