zininsel gelişim

ZHNSEL (BLSEL) GELM 4 SORU
Arkadalar hazirladiim dokumanlar tamamen kendi eserimdir. Butun dokumanlara ulamak istiyorsaniz mail atip
(mhasr @ hotmail.com) talep edebilirsiniz. dokumanlari ozenle uzaktan eitim videolarinin ders notlari, bazi akademik yayinla-
rin ders notlari ve dersanemizin ders notlarini bir araya getirerek hazirladim. sadece cikan soru yerlerine odaklanilmi ve
gereksiz ayrintilardan kacinilmitir. Soru cikan ve onemli yerler yildizla iaretlenmitir. HCBR YERDE BULAMAYACAI-
NIZ BU ESZ DOKUMAN sizlere kpss kapisini acacaktir. imdiden baarilar. Not: butun derslerin ozeti vardir.ulamak
icin mail atiniz.
- ZHNSEL GELM EN Y ACIKLAYAN PAGET'DR O YUZDEN SORULAR PAGET AIRLIKLI GELR-

Zihin, her turlu bilinclilik veya zeka bicimlerini anlatan genel bir terimdir. Zihin kelimesinin e anlamlisi olarak bili de bilgi, bel-
lek, akil yurutme, sorun cozme, kavramlari ve duunmeyi icine alan bir kavramdir.

Zeka; yeni bir duruma, bu durumun unsurlari arasinda var olan ilikileri kavrayarak uyum gosterme yetisi olarak tanimlanir. Di-
er geliimler gibi zihinsel geliim de, cocuun di cevreye uyum salayabilmesi ve yaam sureci icinde karilatii durumlara
cozum bulup yon verebilmesi icin gerekli bir geliim surecidir. Kaynaklarin bir kisminda zihinsel geliime zeka geliimi ya da bi-
lisel geliim de denilir.
ZHNSEL GELM KURAMLARI
PAGET, BRUNER, VYGOTSKY, GAGNE ADLI KLERN ZHNSEL GELM KURAMLARI
1.1 PAGET'NN ZHNSEL GELM KURAMI VE TEMEL KAVRAMLARI *************************
----------PAGET'NN ZHNSEL GELM KURAMININ TEMEL KAVRAMLARI ------------
------ PAGET BR BYOLOGDUR. BU YUZDEN BAZI KAVRAMLARI BYOLOJYE DAYANDIRARAK ACIKLAMITIR.---
1) ema
2) Uyum Salama
3) Ozumleme (Asimilasyon)
4) Uyum Kurma (Kendine Gore Yorma)
LEM ONCES DONEM
1)Egosantrik duunce 6)Ozelden ozele akil yurutme 11)Odaktan uzaklaamaz
2)Toplu(kolektif monolog 7)Yanli badatirma 12)Korunumu kavrayamaz
3)Paralel oyun 8)Kii surekliliini kazandirma 13)Tersine ceviremez
4)Animizm 9)Gercekle hayali ayirt edememe
5)Yapaycilik 10)Tek ozellie gore siniflandirma yapma
1.1.1 EMA: DENGE-DENGESZLK-UYUM: emalar en temel zihinsel yapilardir. ema yeni gelen bilgilerin yerletirilecei
bir cercevedir. Cevredeki bir nesne, durum ya da problemi temsil eden zihinsel yapi ve duunme ortusudur. emalar balik tut-
mak gibi davranisal veya balik tutmayi bilmek gibi bilisel olabilir. Yani ema yeni bilgilerin yerletirilmeye caliildii zihinsel
bir cercevedir. Ornein top bize gore yuvarlaktir. emada once denge vardir. Sonra dengesizlik, sonra da uyum oluur. ema
bilgisayarda kayitli bir dosyaya benzetilebilir. Birey deneyimler kazandikca emanin icine yeni bilgiler eklenir.

Ornein cocuk yumurtayi top zanneder. Bu bir dengedir. Sonra yumurtayi atar. Yuvarlak ziplamadi. Kirildi der. Burada
dengesizlik oluur. Sonra yumurtanin kirildiini anlar. Uyum oluur.

1.1.2 ADAPTASYON(UYUM SALAMA)

Adaptasyon ya da uyum salama, organizmanin icinde yaadii oramla daha etkin ve daha olumlu bir ilikiye girmesi yani o orta-
ma ayak uydurmasi, uyum salamsidir.

Adaptasyon sureci birbirini tamamlayan iki farkli surec olan ozumleme(asimilasyon veya ozumseme) ve akomodasyon sureclerin-
den oluur.

A) Ozumleme(Asimilasyon Ya Da Ozumseme) ************ bir tur genelleme yapmaktir. Ama genelleme deildir.

Ozumleme(Asimilasyon Ya Da Ozumseme), Bireyin yeni karilatii durumu, nesne ve olaylari kendisinde onceden var olan ilgili
zihinsel yapilarin, emalarin icine yerletirmeye caliarak anlamlandirmasidir. Baka bir ifade ile ozumleme bireyin kendisinde
var olan bilisel yapilarla cevresine uyum salamasini ifade eder. Birey ozumlemede cevresine sahip olduu emalarla tepkide
bulunur. Ornein, kopek emasina sahip bir cocuun ilk kez gorduu koyuna kopek demesi ya da eek emasi olan bir co-
cuun ilk kez gorduu zebraya cizgili eek demesi ozumlemedir. Her cocuk yeni bir nesneyle karilatiinda ve onu kullanma-
ya baladiinda, (bir gidanin sindiriminde olduu gibi)o nesneyi ozumleri yani sindirip kendinden bir parca haline getirir. Cocuk
yeni bir nesne ya da durumla karilatiinda bu nesne ya da durumu daha once kendisinde var olan emalarla anlamaya, acikla-
maya caliir. Aslinda ozumlemeyi daha cok yetikinler yapar. YEN ALDII BLGY KEND ZHNNDEK EMALARLA
OLDUU GB YORUMLAMAKTIR.

Ornek 1 ilk kez greyfurt goren bir cocuun ona buyuk portakal demesi ozumleme yaptiini gosterir. Ornek 2 Karadeniz bolge-
sinde, bir kiyi koyunde bir oretmen, insan iskeletinin gostererek orencilerden temel'e sorar: bu nedir? Temel: insan kilciidir

1

---

oretmenim. Yukaridaki fikrada temel kendinde var olan bir ema ile (balik kilcii emasi ile) yeni bir bilgiyi insan iskeletini an-
lamlandirmaya calimaktadir yani ozumleme yapmitir.

Ornek kpss 2007 Dort yaindaki Dilek sokakta yururken bir cuce gorur. Annesine donerek "u cocua bak." der. Annesi Dilek-
'e bazi yetikinlerin boyle kucuk olduklarini anlatmaya caliir. Dilek "Hayir anne, o bir cocuk." diyerek israr eder. Dilek'in cuce
kiiyle ilgili bu tepkisi ozumlemedir. (asimilasyon) yani dilek'in cocuk emasina gore cocuklar kisa boylu insanlardir. Dilek cuce
bir insaninda boyunun kisa olduunu gormu ve onun cocuk olduunu duunmu baka bir ifade ile kendinde var olan cocuk emasi
icine yerletirmitir.

Ornek kpss 2006 Bir hemirenin kendisine ine yapmasindan sonra hemirelerin kotu olduuna inanan bir cocuk, yanainin ba-
ka bir hemire tarafindan okanmasini canini yakmaya yonelik bir davrani olarak yorumlar. Cocuun, yanainin okanmasini bu
ekilde yorumlamasi Piaget'nin bilisel geliim kuramina ozumlemeye (asimilasyona) ornek olur.

Ornek kpss 2010 Oretmen: Otomobile baka ne deriz? Orenci: Araba. Oretmen: Araba ne iimize yarar? Orenci: Araba-
ya bineriz. Oretmen: Bindiimiz arabalara "tait" deriz. Orenci: Oyleyse otomobil de bir taittir. Piaget'nin bilisel geliim
kuramina gore, yukaridaki soru-cevap tekniini uygulayan bir oretmen, orencisinde ozumleme surecinin gelimesine yardimci
olmaya calimaktadir.

B) UYUM KURMA(UYMA, AKOMODASYON) UYUMSAMAK, AYIRT ETMEK ************


YEN EMA YAPMAK YA DA EMANIN CERN GENLETMEKTR. Birey bazen yeni karilatii durumu aciklayabilmek,
anlamlandirabilmek icin ya yeni emalar gelitirir ya da onceden var olan emalarinin kapsam ve niteliklerini deitirerek yeni
duruma uygun davrani gostermeye caliir, ite buna uyumsama denir. Ornein, butun oforlerin erkek olduunu duunen bir co-
cuun kadin taksi oforu gorunce eski emasini deitirip kadinlar da ofor olabiliyormu demesi uyumsamadir. Piaget'e gore
cocuk, ozumleme ve uyumsama sureclerini bilisel geliiminin ilk basamaklarindan balayarak kullanir. Surekli olarak kullanilan
bu iki di surec sayesinde cocuk di cevreye uyum salayarak bilisel geliim donemlerinde ilerler.


Ornek Kpss 2005 Butun basketbol oyuncularinin boyunun cok uzun olduunu duunen Alp, oldukca kisa boylu bir basketbol oyun-
cusuyla karilatiktan sonra, "Basketbol oyuncularinin bircou uzun boyludur; ancak kisa boylu basketbol oyuncusu da olabilir."
biciminde duunmektedir. Bu, Piaget'nin kuraminda yer alan Uyum kurma (akomodasyon) kavramiyla aciklanabilir. Cocuun
zihninde basketbolcu emasi: Boy: 180-190 ama 170 boyunda basketbolcu goruyor dengesizlik olutu ve oyle yorum yaparak
uyum kurdu; 170 boyunda olanlarda basketbolcu olabilirmi. YAN YEN OREND BLGY ZHNNDE TEKRAR YO-
RUMLAYARAK YA DA ESK BLGSNE DAYANDIRARAK YORUMLADII BLGSN DETREREK YENDEN YO-
RUMLAMASI VE DETRMESDR.


Ozumleme daha once bilinenleri kullanarak yeni bilgiyi ya da durumu anlamaya calima yani bir nevi genelleme iken uyum kurma
(akomodasyon) eski ile yeni arasindaki farkliliklari fark etme yani bir nevi ayirt etmedir.


Zebrayi cizgili eek olarak algilamak ozumleme iken zebra ile eek arasindaki farkliliklari fark etmek uyum kurmadir.


nekle bufaloyu, portakalla greyfurtu, kediyle kopei ayirt etmek.


Daha cok cocuklarin kullandii bir surectir.

1.1.3 DENGELEME (deneyim, sosyal geci ve olgunlama kavramlarini iceren surectir.)


Piaget'ye gore, bilisel geliimin temelindeki itici guc dengelemedir. Organizma, dunyaya geldii andan itibaren kendisine ve
cevresine uyum salayabilecek ozelliklere sahiptir. Karilailan yeni durum bireyde onceden var olan ema ile ozumlenemeyecek
olursa yani var olan emalar yeni durumu anlamlandirmada yetersiz kaliyorsa ya da var olan emalar bozuluyorsa denge de bozu-
lur. Dengesizlik tedirginlik duygusuna neden olduundan organizma surekli dengede kalmak ister. Dengeleme ile birey yeni kar-
ilatii bir durumla kendisinde onceden var olan bilgi ve deneyimler arasinda denge kurar. Ozumleme ve uyumsama sureclerinin
birbiri ile etkilemesi sonucunda dengeleme sureci ortaya cikar.


Bir bebein eline verilen oyuncak cingirai sallamasi ve bundan cikan sesi algilayip cingirain sallanabilen ve sallaninca ses cika-
ran bir nesne olduunu duunmesi (emalatirma), sonra kendisine verilen bir oyuncak kupu de sallayarak ses cikarmaya cali-
masi (ozumleme), daha sonra bulduu yumurtayi da sallayarak ses cikarmak isterken (yine ozumleme) yumurtanin kirilmasi be-
bek icin denge bozan bir deneyim olur. Dengesi bozulan bebek bundan sonra yumurtalarin sallanmamasi gerektiini orenir ve
yumurtalari sallamaz (uyma). Boylece bozulan dengenin yerine yenisini kurar. Sonucta bilisel geliim kurulan her dengenin bo-
zulmasi ve bunun yeniden kurulmasi ile devam eder.

2

---

UYUM KURMA LE OZUMLEMENN FARKI uyum kurmada yeni orendii bilgiyi eski emasinda deitirerek yeniden yo-
rumlama ya da deitirme vardir. Ozumseme ise bilgiyi olduu gibi eski emasinda ekillendirip yorumlama ve ekle sokma
vardir.

1.1.4 ORGUTLEME (ORGANZASYON)


Zihinde yapilan ilemler sureci denge- dengesizlik-adaptasyon, ust duzey denge


Piaget'e gore, zihindeki duunce ve bilgi parcalari birbirinde baimsiz deildir. Cocuk surekli olarak bunlari ilikilendirmeye ve
butunletirmeye caliir ve buna orgutlenme denir. Ornein, bir cocuk dedesini taniyabilir ve onun babasinin babasi olduunu o-
renebilir. Bu bilgiden baimsiz olarak, amcasini tanidiinda ve onun babasinin kardei olduunu orendiinde, bir bakasi demese
dahi amcasinin dedesinin olu olduunu anlamasi mumkundur. te cocuk bunu birbirinden baimsiz olarak orendii bilgileri or-
gutleyerek yapmi olmaktadir. Yani cocuk edindii bilgileri birbirlerinden baimsiz butunler olarak birakmaz onlari birbirleri ile
ilikilendirip yeni bilgilere ulair. Orgutleme sayesinde cocuklar giderek daha ust duzeyde daha dengeli zihinsel yapilar kurar.
Kucuk bir cocuk onceleri sadece araba emasina sahip iken, deneyimleri sonrasinda kamyon, otobus, tir, minibus, dozer, traktor
ve tir gordukce bunlari kendi icinde gruplara ayirarak organize eder; yuk taitlari, toplu taima araclari, i araclari gibi ceitli
gruplara ayirir.


Piaget adaptasyon (uyum salama) ve orgutlemenin doutan getirildiinin ve tum yaam boyunca ilev gorduklerini belirterek
bu iki kavrama deimez ilevler adini verir.

1.2 PAGET'YE GORE ZHNSEL GELM ETKLEYEN FAKTORLER

Piaget'ye gore zihinsel geliimi etkileyen Olgunlama, Deneyim, Sosyal cevre, Dengelenmeyi 4 onemli faktor olarak goster-
mitir.

1. Olgunlama: Bilisel geliim biyolojik temellidir ve cocuun kendinden beklenen zihinsel davranii yerine getirebilmesi icin
belli bir olgunlua ulamasi gerekmektedir. Kii olgunlatikca zihinsel geliimi de ilerler.

2. Deneyim (Yaanti): Nesnelerle dorudan iliki kurmaktir. Nesnelerle iliki kurmak iki tur deneyim kazandirir. Fiziksel de-
neyim olarak tanimlanan deneyimde nesnelerin fiziksel ozellikleri orenilir. kinci tur deneyim ise kiiye eylemlerindeki bir
ic duzenleme yoluyla bilgiye ulatiran mantiksal, matematiksel deneyimdir. Yaanti zenginlii kiinin bilisel geliimini des-
tekler ve hizlandirir.

3. Sosyal Geci (Toplumsal, Kulturel Aktarim): cinde bulunulan toplum da bireyin zihinsel geliimini etkilemektedir. Kultur-
ler bireylerin zihinlerini nasil kullanacaklari uzerinde gerek davrani kaliplari, gerekse dil araciliiyla belirlemede bulun-
maktadir. Bu balamda toplumsal aktarim, cocuun sosyal cevresinden orendiklerinin tumunu kapsamaktadir.

4. Dengeleme: En kapsamli surectir. Doal haliyle zihin kararli, tutarli, yani dengelidir. Deneyim, sosyal geci ve olgunla-
ma kavramlarini birletiren kavram dengelemedir. Di etkenler cocuun dengesini bozar ve denge daha ust duzeyde yeni-
den kurulur. Dengesizlik durumu orenmeye duyulan ihtiyaci ortaya cikarir. Orenme tamamlanir ve organizma bu sayede
yeniden dengeye kavuur.


Denge(Kaplan) - Yeni Uyarici(Buyuk Kedi-Asimilasyon)-Dengesizlik(airma Kaplan Kedi Deil)-Adaptasyon(Kaplan Kediden
Farkli Bir Hayvan)-Ust Duzey Denge(Kaplanla Kedi Arasinda liki Yok)-Orgutleme(Kaplan Farkli Bir Hayvandir)

1.2 PAGET'YE GORE ZHNSEL GELM DONEMLER


Piaget'ye gore cocuk, basitten karmaia, doru bir sira icinde bilisel geliimini surdurur. Piaget'ye gore zihinsel geliim aa-
malari u dort evreden oluur.
1)DUYU-HAREKET(DUYUSAL- MOTOR) DONEM ( 0-3 YA)
2)LEM ONCES DONEM (3-7 YA)
3)SOMUT LEMLER DONEM (7-11 YA)
4)SOYUT LEMLER DONEM (11-18 YA)




3

---

1) DUYUSAL (SENSOR)-HAREKET (MOTOR) DONEM (0-3 YA):


Bu donemde cocuklar di dunyayi duyular ve motor hareketleri ile kefederler. Yeni doan bebekler, cevreden gelen uyaricilara
sadece reflekslerle tepki verir. Bebek iki aylik olduunda istemli hareketler gostermeye balar. Kisacasi bebek yakin cevresin-
deki uyaricilara ilk olarak refleks duzeyinde, sonra rastlantisal ve tekil, daha sonra da istemli olarak tepki verir. Boylece hem
kendi bedeni hem de cevredeki nesnelere ilikin bazi temel bilgiler edinir. Balangicta kendisini dier nesnelerden ayiramayan
bebek ilk emalari olan emme ve yakalama ile kendi vucudunu tanimaya balar. Bebein cevresi ile etkileimi sonucu oluturdu-
u yeni bilisel yapilar, refleksif davranilardan amacli davranilara doru ilerlemesini salar. Artik bebek sadece kendisine il-
ginc gelen bazi davranilari tekrar etmez, ayni zamanda basit problemleri de cozmeye caliir.


Bebek cevresini hep duyulariyla algilar ve motor davranita (fiziksel) tepkiler verir.


Bu donemde bebein zihinsel etkinlikleri duyusal uyaricilar, refleksler ve basit hareketlerle sinirlidir.gozle takip etme,
emme, tutma, isirma vb.


Piaget duyu-hareket donemini 6 evreye ayirmitir.
1)Refleksler aamasi(0-1 ay)
2)Birincil dongusel tepkiler ve alikanliklar aamasi(1-4 ay)
3)kincil dongusel tepkiler aamasi(4-8 ay)
4)kincil dongusel tepkilerin koordinasyonu ve amaca yonelik davranilar amasi(8-12 ay)
5)Ucuncu dongusel tepkiler, yenilikler ve merak aamasi(12-18 ay)
6)Zihinsel birleimler (kombinasyonlar) ve problem cozme aamasi(18-24 ay ve sonrasi)


Bu donemde ortaya cikan onemli kavramlar unlardir:
1) Ses Bulamasi
2) Devresel(dongusel, doner) tepkiler
3) Alikanliklar
4) Nesne devamlilii
5) Ertelenmi taklitler
6) Simgesel ilevler

1) Ses Bulamasi: bir bebek aliyor dier bebeklerde aliyor, bir bebek guluyor, dier bebeklerde guluyor.taklit yete-
neinin gelitii donemdir.
2) DEVRESEL(DONGUSEL, DONER) TEPKLER:

Duyusal-motor doneminin bir dier temel ozellii de cocuun belli turdeki davranilari tekrarlamasidir. Bu durum dongusellik
olarak adlandirilir. Burada bebek deneme-yanilma (yani tesadufen yaptii bir davrani) sonucunda kefettii ve zevk aldii bir
davranii surekli olarak tekrarlar ve bu durum "dongusel ya da devresel tepki" olarak adlandirilir. Ornein; tabain kenarina
kaikla vurduunda cikan ses cocuun houna gidebilir ve cocuk her sofraya oturduunda bu davranii tekrarlayabilir. Bir baka
ornek; bebein oyuncak cingiraini ilk defa salladiinda cikan sesin houna gitmesi ve bu davranii daha sonra da yapmasidir.
Dongusel tepkiler zamanla alikanlik halini alabilir.

Ornek Kpss: Ebru sekiz aylikken, rastlanti sonucu muzik kutusunun ipini cekmeyi kefetmitir. Ebru bir bucuk yaina geldi-
inde muzik kutusunun ipini artik isteyerek cekmekte ve bundan cok holanmaktadir. Bu durum, Piaget'nin bilisel geliim ku-
raminda yer alan Devresel tepkiler kavramiyla aciklanabilir.


Ornein bir cocuun yere duen tabain sesinden holanarak daha sonra tabaklari yere atmasi devresel tepki kavramina
ornektir. Heyecan hep devam eder.


Birinci dongusel tepki cocuk kendi yuzune tokat atar ve bu houna gider(kendi kendine). kinci dongusel tepkiye ornek cocu-
un annesinin yuzune tokat atmasi ve bunun houna gitmesi(kendi eliyle baka bir nesneye). Ucuncu dongusel tepkiye ornek ise
kalemle annesinin yuzune vurmasidir(bir nesneyi alip bir eye vurmak).

3) Alikanliklar: Devresel veya dongusel hareket sonucuna bali olarak bir hareketin tekrar edilmesidir. Deneme-yanilma yoluyla
kazanilan ve hoa giden bir davraniin surekli yapilmasidir. Alikanliklarda heyecan biter.




4

---

4) Nesne devamlilii (nesne kalicilii ya da nesne sureklilii): ************

Bebein kendi bedeni ile di nesneler arasindaki ayrimi yapmasi ve nesnelerin kendinden baimsiz olduunu kavramasidir.
Piaget'ye gore bebekler nesne surekliliini 10 aydan sonra anlamaya balarlar. Bu aydan once Bebeklerin gordukleri nesne var-
dir. Goremedikleri nesne yoktur. O yuzden `'CA' oyunu bebeklerin houna gider. Birisi aniden kaybolur tekrar geri gelir. Bu co-
cuun cok houna gider. Ornein annenin bebein gozu onunde yastiin altina sakladii oyuncak bebek icin yok olmutur. Ancak
iki yaindaki bir cocuk kendisine gosterilen ve saklanan bir nesneyi saklanildii yerden rahatlikla bulabilir ve oraya gidip o nes-
neyi alabilir.


Ornek Kpss 2010:Duyusal motor donemde nesne surekliliinin kazanilmasi bilisel geliimde onemli bir balangictir. Bu balan-
gic bebein bellei kullanmaya baladiinin bir gostergesidir. Nesne surekliliinin kazanilmasi 0-2 ya doneminin sonuna doru
gercekleir. Nesne goz onunden kaybolsa bile yok olmadiini anlamasidir. Bebek gozunun onunden alinan bir nesnenin kaybolma-
diini anladiinda, onu zihninde tutacak semboller kullanmaya balami demektir. Boylece nesne hakkinda duunebilir. Bellek az
gelimi olmakla birlikte, bu durum bellei kullanmaya baladiinin gostergesidir.

5) Ertelenmi taklitler


Bu donemde yer alan onemli bir ozellik "ertelenmi taklit"tir. Buna gore, bebek gormu olduu bir olayi, olay ortadan kalktik-
tan sonra tekrarlar. Ertelemi taklit bebein yaadii olayi aklinda tuttuunu gosterir ve akilda tutma onemli bir zihinsel bece-
ridir. Cunku once akilda tutma daha sonra kavramlari oluturma gercekleir. Bu nedenle ertelenmi taklit ile bebein bir tur on
kavram oluturduunu soylemek mumkundur.

Ornein babasinin balkonda sigara icerken goren bir cocuk daha sonra cubuk krakeri azina alarak babasi gibi sigara icme tak-
lidi yapmaktadir.

6) Simgesel ilevler

Ornein simgeleri anlama, uretme ve kullanma becerisidir.

2) LEM ONCES DONEM (3-7 YA)

lem oncesi donem adindan da anlailabilecei gibi, henuz ilemlerin yapilamadii; ancak ilemlerin yapilabilmesi icin hazirlikla-
rin surduu bir donemdir. Piaget ilem kavramini mantiksal duunme kavrami ile e deer kabul eder. Bu nedenle bu doneme
mantiksal duunme oncesi donem de denilebilir. Bu donemdeki cocuklarin yetikinlerden farkli, kendilerine ozgu bir duunme
ve akil yurutme yontemleri vardir.


Piaget ilem oncesi donemi sembolik fonksiyon ve sezgisel duunme olarak ikiye ayirarak incelemitir.


Sembolik Fonksiyon (Kavramsal) Aamasi (3-4 Ya)
Bu aamada cocuklar mevcut olmayan bir nesneyi veya kiiyi temsil eden bir sozcuk, sembol veya varlii zihinsel olarak ifade etme
yeteneini gelitirirler. Ornein; gunei, kiileri, olaylari ifade etmede resim kullanabilirler. Sembolik fonksiyonlarin kullanildii du-
rumlardan biri de sembolik oyunlardir. Bu aamada cocuklar sembolik oyunlar oynarlar. Ornein; cocuklar bu donemde sopalardan
atlar yapip onlarla yarilar yaparlar, jokeyler gibi davranirlar; cubuklardan gemiler yapip derelerde ya da su birikintilerinde onlari
yuzdururler ve o gemilerin kaptanlari olurlar. Sopayi eline alip mikrofonmu gibi kullanmak(bir eyi mi-mi gibi kullanmak)

Piaget ilem oncesi donemi sembolik fonksiyon ve sezgisel duunme olarak ikiye ayirarak incelemitir.


Sezgisel Duunme Evresi(5-7 Ya)


Bu aamada cocuklar butun problemlerin cozumlerine ancak sezgi duzeyinde ulaabilmektedirler ve ayni durum soz konusu ol-
masina ramen bir koulda A, B'den buyuk derlerken, dier koulda A, B'den kucuk diyebilmektedirler. Yani sezgilerine gore
hareket edip mantiklarini kullanamadiklarindan yanilabilmektedirler. Bir baka ifade ile kullandiklari duunme ilkel bir duun-
medir. Bu ilkel duunme ve sezgisel duunme onlarin siniflama ve siralama gibi basit ilemleri bile tam olarak yapmalarina imkan
tanimamaktadir. Ancak cok basit duzeyde mesela bir durumu, nesneyi ya da olguyu tek ozelliine gore siniflamak gerektiinde
bu ilemi yapabilmektedirler. Ornein insanlari tek ozelliklerine gore erkekler ve kadinlar olarak siniflayabilmektedirler.


Mantiksal duunme oncesi donem olarak da kabul edilen bu donemde cocuklar "tek yonlu bir mantik" iletirler. Onlara gore,
A=B ise B=Adir. Ornein, bu donemdeki bir cocua gore halasinin ayni zamanda bir bakasinin teyzesi olmasi mumkun deildir.
Cunku o bir haladir.


5

---

Bu donemdeki cocuklar objeleri de sadece tek bir ozelliklerine gore siniflandirabilirler. Ornein, nesneleri sadece uzunluk ya
da buyukluklerine gore siniflandirabilirler; fakat hem uzunluk hem de buyukluklerine gore siniflandiramazlar.

BENMERKEZC DUUNME (Egosantrik Duunme, Perspektik Almada Yetersizlik) (ilem oncesi donem) *****************

3-7 ya arasindaki cocuklarin en onemli ozelliklerinden biri "benmerkezci (egosantrik)" bir duunce yapisina sahip olmalaridir.
Bu donemdeki cocuklar kendi gorulerinin mumkun olabilecek tek goru olduunu kabul ederler. Cevrelerindekilerin kendilerin-
den farkli bir gorue sahip olabileceklerini anlayamazlar. Dunyanin merkezi olarak kendilerini gorurler. Bu donemde cocuk ken-
disini bakasinin yerine koyamadii icin, onun bildiini herkesin bildiini, gorduunu herkesin gorduunu zanneder.


Ornein bir cocuun telefonda konuurken elindeki bebein rengini soran babasina gormuyor musun kirmizi diye cevap vermesi
benmerkezci duunme orneidir.


Ornek kpss 2009 Yasemin Hanim ve Aslan Bey bir sure once iddetli gecimsizlik yuzunden boanirlar. Bu olaydan kisa bir sure
sonra ana sinifina devam eden kizlari Azra okula gitmek istemez, yalniz uyumakta zorlanir ve geceleri altini islatir. Yasemin
Hanim okul rehber oretmeninden Azra'yla gorumesini ister. Gorume sirasinda Azra, uslu bir cocuk olmadii icin babasinin
evden ayrildiini ve annesinin de kendisini birakip gitmesinden korktuunu soyler. Bu gorumeden sonra rehber oretmen,
annesine "Azra istemese de onu okula gonderin, sabrinizi tairsa da onu cezalandirmayin." der. iddetli gecimsizlik yuzunden
anne babasinin boanma nedenini Azra'nin doru anlayamamasi, Piaget'nin bilisel geliim kuramina gore Benmerkezci duunme
kavramiyla aciklanabilir. Azra kendisini bakasinin yerine koyamamakta ve anne babasinin boanmasini kendi acisindan de-
erlendirip boanmalarinin sebebinin kendisinin uslu bir cocuk olmadiindan kaynaklandiini zannetmektedir.


Ornek kpss 2010 iptal: Dort yaindaki Beste, babasina "Sana kitap okuyayim mi?" der ve bir hafta once satin alinan masal ki-
tabinin resimlerine bakarak masali okur gibi anlatir. Daha once annesi birkac kez okuduu icin masali ezberleyen Beste, babasi-
na masali okurken bazi bolumleri unutur. Babasi hatirlattiinda, Beste ezberlediinden emin, "Sen bu masali bilmiyorsun." diye-
rek kari cikar. Piaget'nin bilisel geliim kuramina gore, Beste'nin babasina kari cikmasinin altinda yatan bilisel surec ben-
merkezci duunmeyle aciklanabilir.


Ornein Bir aratirma icin bir masanin uzerine da maketleri, etrafindaki sandalyelerden birine de bir oyuncak bebek konul-
duktan sonra birkac cocuk bunun etrafinda yurutulup oturtulur. Daha sonra cocuklardan farkli acilardan cekilmi bir fotoraf
arasindan bebein gorduu manzaraya en yakin fotorafi secmeleri istenir. Ancak cocuklarin kendi oturduklari yerden gorduk-
leri manzarayi sectikleri gozlenir. Bu durum Piaget'nin bilisel geliim kuramina gore benmerkezcilik kavramiyla aciklanir.

Paralel Oyun (ilem oncesi donem)


Benmerkezciliin bir uzantisi olarak gorulebilecek bir durum da "paralel oyun"dur. Bu donemde cocuklar bir arada oynarlar; an-
cak oyunlari ortak deildir. Yani eli oyunlar oynayamazlar. Cunku hepsi benmerkezlidir ve anlamalari zordur. Sadece birlikte
oynuyorlar goruntusu verirler.


Etkinlie donuturduklerinde olan bir durumdur. Yani cocuklarin bir arada bulunmalarina ramen eli oyun oynamamalaridir.

TOPLU(KOLEKTF) MONOLOG (ilem oncesi donem)

Cocuklar diaridan bakildiinda kendi aralarinda konuuyorlarmi, birbirlerini dinliyorlarmi goruntusu verirler; ancak herkes
kendince bir eyler anlatiyordur ve aralarinda herhangi bir iletiim yoktur. Ozellikle, 2-3 yalarinda gozlenen monolog konuma,
dort yalarinda yerini benmerkezci konumaya birakir.


Cocuklarin sozel olarak yaptiklari durumdur. Birarada olmalarina ramen oyun oynarken kendi kendine konuan cocuklar.
Ornein Ahmet benim arabamin pili bitti gitmiyor artik. Mehmet tuba teyzem bu akam beni parka goturecek elif cay
yaptim eker yok ya diye herkesin kendi kendine konumasidir.


MONOLOG KEND KENDNE KARISINDA BRS VARMI GB SESL BR EKLDE KONUMAK DEMEKTR.


CSEL KONUMA sessiz bir ekilde duunerek kendi kendine kimse duymayacai ve anlayamayacai ekilde mirildanma-
sidir.


MONO: TEK DIO: CFT demektir. Monolog ve diyalog bu temelden gelir.


6

---

OZELDEN OZELE AKIL YURUTME(ilem oncesi donem) ************************


Bu donemde yer alan onemli ozelliklerden biri de ozelden ozele akil yurutmedir. Bu durumlari sadece gecirdii yaantilara
bali olarak tek yonlu duunme bicimidir. Bu donemde cocuklar, tumevarim ve tumdengelim gibi ozelden genele, genelden ozele
akil yurutme bicimlerini kullanamazlar. Genele bakmadan bir ozelden dierine akil yuruturler. Ornein her sabah kahvalti da sut
icen cocuk bir kahvaltida sut icmedii zaman bu gun kahvalti yapmadik diyebilir. Bu durum ozelden ozele akil yurutmeye ornek
olur. Ya da gece devamli sut icen bir cocua bir gun annesi hadi olum yatma vakti geldi dediinde cocuk ama daha sut icmedi o
yuzden yatma vaktim gelmedi der.


ki olay arasinda kendi yaantina gore balanti kurmaktir. Bir durumu yaadii bir ornekle edeer tutar ve durumu buna gore
aciklar.


Ornek Kpss 2008: Annesi Mehmet'e ngilizce calitirirken aralarinda oyle bir diyalog gecer: Anne - Notebook ne demektir?
Mehmet - Defter. Anne - Peki book ne demektir? Mehmet - "Ter".Annesinin sorusuna Mehmet'in doru yanit verememesinin
nedeni, Piaget'nin bilisel geliim kuramindaki Ozelden ozele akil yurutme kavramiyla aciklanabilir. Ozelden ozele akil yu-
rutme tumevarim ya da tumdengelim gibi zihinsel ilemler yerine ozel bir durumdan ozel bir duruma akil yurutmedir.


Ornek Kpss 2009: Bura ilkoretim I. sinifa devam etmektedir. Amcasiyla arasinda oyle bir konuma gecer: Amcasi: Okumayi
orendin mi? Bura: Evet. Amcasi: O halde, bana "A" harfiyle balayan uc isim soyle? Bura: Ayva, ... Aye, Ay. Amcasi: ... (ses-
sizlik olur) Amcasi Beste ......Bura: Olmaz ki! "Bi" ile balayan demeliydin. Biz oyle orendik. Bura okulda "B" harfini "Bi" se-
siyle orendii icin soruyu yanitlayamamitir. Bu durum Piaget'nin bilisel geliim kuramina gore Ozelden ozele akil yurutme
kavramiyla aciklanabilir. Bu soruda ozan B harfini BI diye orenmitir. Ona gore B harfi BI ile soylenir. Bu da ozelden
ozele akil yurutmedir.


Ornek Kpss 2010 iptal: Mert ile Doa oynarken Mert'in babasi Doa'ya kac yainda olduunu sorar. Doa 6 yainda olduunu
soyler. Mert "Ben de 5 yaindayim." der. Doa'nin teyzesi "Mert 5, Doa da 5 yainda" der. Bunun uzerine Doa teyzesine "Ben
6 yaindayim, bir kere benim doum gunum olurken sen evde yoktun." diyerek kari cikar. Piaget'nin bilisel geliim kuramina
gore, Doa'nin, yaini doum gununde evde bulunmadii icin teyzesinin bilemeyeceini duunmesi, Ozelden ozele akil yu-
rutme Kavrami ile aciklanabilir.


Ornein Ataberk'in anne babasi ayrani cok sevdii icin her akam yemeinde sofrada ayran bulundurmaktadir. Bir gun evde yo-
urt bittii icin sofraya ayran koyulmayinca' boyle akam yemei mi olur? Sofrada ayran yok `' diyerek yedii yemein akam
yemei olmadiini soylemitir.

ODAKLANMA (ilem oncesi donem) ( ya da kpss'de iklarda odaktan uzaklama yazar ve hangi becerinin gelimediini sorar)
*******************************

Odaktan uzaklaamaz, odaa odaklanir. Bir durumun yalnizca tek bir boyutuna odaklanmadir.


Bu donemdeki cocuklarin mantiksal olarak duunememelerinin nedenlerinden biri, dikkatlerini karilatiklari durumlarin yalnizca
bir yonune ya da duruma ilikin bir ayrintiya odaklamalari ve baka ayrintilara dikkat edemeyileridir. Bu eilim, belli bir anda
sadece bir goruun dikkate alinabilmesi anlaminda "odaklanma" olarak adlandirilmaktadir. Ornein; bir cocuk annesinin bir anne
olduunu bilir ancak onun sadece annelik gorevine odaklandii icin ayrica onun oretmen olmasini anlayamaz. Yani onun sadece
annelik rolune odaklanir. Zamanla somut ilemlere gecilince cocuklar bu ozellikten kurtulur ve "odaktan uzaklama" becerisini
kazanirlar, alternatifleri de gorebilir hale gelirler. Bir olayin tek bir yonune odaklanma ve yorum yapmadir.


Ornein Babasini yemek yaparken gormeyen bir cocuun(motor donemindeki) babasina aaa babam anne olmu demesidir.
Yani bir kiiye ait olan bir mesleki alani ya da grubu sinirlandirmaktir.


Ornek Kpss 2010 iptal: Babasi bir kaida 2 + 3 = yazar ve Banu'ya sonucun ne olduunu sorar. Banu bir elinde 2, dierinde 3
parmaini kaldirip parmaklarini 1'den balayarak sayar ve sonucun 5 olduunu soyleyip bo kutunun icine yazar. Bununla birlikte,
farkli sayilarla birkac toplama ileminin ardindan, babasi 2 + 3 yazarak Banu'dan tekrar toplamasini ister. Banu bu ilemin sonu-
cunu her defasinda parmaklarini kullanarak hesaplar, ayni sayfada daha once yaptiklarina bakmayi duunemez. Piaget'nin bilisel
geliim kuramina gore, Banu'nun daha once yaptii ilemler icin parmaklarini kullanip ayni sayfada daha once yaptiklarina bakma-
yi duunememesi, bilisel becerilerden `'Odaktan uzaklama' nin tam olarak gelimediini gosterir.


7

---

Ornek Kpss 2010: Bura ile Arda amca cocuklaridir. Bura ile yengesi Ebru arasinda oyle bir konuma gecer: Bura: Bir
teyze vardi. O, Arda'nin anneannesi mi yoksa babaannesi mi? Ebru: O, anneannesi. Senin babaannen onun da babaannesi. Bu-
ra: Benim iki tane babaannem yok ki! Bura'nin son ifadesinin altinda "Benim bir babaannem var, Arda'nin da bir babaannesi
var. Onun babaannesi benim de babaannemse benim iki tane babaannem olur." duuncesi yatmaktadir. Piaget'nin bilisel geli-
im kuramina gore, Bura'nin bu duuncesi odaktan uzaklama bilisel becerisinin tam gelimediini gosterir. Odaktan
uzaklaamayan cocuklar, bir nesnenin ya da olayin anlik veya en cok ilgi ceken yonune odaklanirlar. Bu durum cocuun tek yonlu
akil yurutmesine yol acar. Yani ayni anda birden fazla sayida durumu deerlendiremez. Bura'nin amcasinin olu Arda'yi kaste-
derek "Benim bir babaannem var, Arda'nin da bir babaannesi var. Onun babaannesi benim de babaannemse benim iki tane baba-
annem olur" duuncesinden oturu "Benim iki tane babaannem yok ki!" demesi, henuz odaktan uzaklama becerisinin yeterince
gelimediini gostermektedir. Bura, ayni anda birden fazla durumu (kendisi ve amcaolu Arda) deerlendirememektedir. Co-
cuk, bir nesnenin ya da olayin anlik veya en cok ilgi ceken yonune odaklanir. Bu nedenle, Ayni anda bir eyin tek bir ozelli-
ine (en cok ilgisini ceken kismina ya da genellikle son bolumune) kendisini verir, dier ozelliklerini goremez, oncesini hatirla-
yamaz, sonrasini tasarlayamaz, Ayni anda birden fazla etkinlii gercekletiremez.


Ornein cocuklarin karidan kariya gecmekte zorlanmalarinin nedeni, trafik kurallarina uygun olarak once soluna, sonra saina,
sonra tekrar saina baksalar dahi her defasinda ilk baktii yonu unutup o an baktii yone gore hareket etmeleridir.Bu Piaget'nin
bilisel geliim kuramina gore odaklanma kavramiyla aciklanir.

ANIMIZM(CANLANDIRMACILIK) (ilem oncesi donem)


Cocuklarin hayal dunyalarinin cok geni olmasi ise bu donemin baka bir ozelliidir. Cocuklar cansiz ya da hayal urunu varlik-
lara canliymi gibi anlam yuklerler ve bu durum "animizm (canlandirmacilik)" olarak adlandirilir. Ornein bu donemde kiz co-
cuklarinin bebeklerine yemek yedirmeleri, elbisesini giydirmesi, radyo uumesin diye ustunu ortmesi, yere duen oyuncaindan
ozur dilemesi canlandirmacilik ozelliidir. Ornein bir cocuun supurgeyi altina tutup hadi duldul daha hizli gidersen sana daha
fazla ot vereceim demesi animizm olarak adlandirilir.


Ornek Kpss 2006: Be yaindaki Feride, oyuncak bebeiyle oynarken bebeinin kolunu kirmi ve ondan defalarca ozur dilemi-
tir. Feride'nin bu davranii Piaget'nin canlandirmacilik kavramiyla aciklanabilir.


Ornek kpss 2005: Be yaindaki Elif barbi bebeini uumesin ve hasta olmasin diye bahceden iceriye almaktadir. Onun Bu dav-
ranii Piaget'nin canlandirmacilik kavramiyla aciklanabilir.5 yaindaki bir cocuun canli cansiz ayrimi yapamadii icin canlilara
cansiz cansizlara da canli muamelesi yapabilir. Buna animizm yani canlandirmacilik denilir.


Tek ozellie gore siniflama (ilem oncesi donem)

lem oncesindeki cocuk nesneleri tek ozelliine gore siniflayabilir ve siralayabilir. Ornein cocuklar siniftaki cocuklari erkek-
kiz diye sariin esmer diye ayirabilir fakat sariin olan gozlukluler diye ayiramaz.

Yapaycilik (ilem oncesi donem)


Doa olaylarinin insan eliyle yapildiini zannetmek yani doal olgularin birisi tarafindan oluturulduunu ve bu kiinin doa olay-
larina neden olduunu duunmek.. Ornein bir cocuk gunei birisinin yakarak oluturduunu, birisi gece musluklari kapatmadii
icinde sel olutuunu, yamur birisinin gozyalari olduunu duunur. Dier ornekte 4 yaindaki sultan havanin bulutlu olduu bir
gece gokyuzunde ayi goremeyince `'Anne Aydede bize kustu galiba, baksana bu gece ortalarda yok' demesi yapaycilik'a ornektir.


YAPAYCILIKLA ANMZMN FARKI yapaycilik doa olayini aciklama sureci iken animizm ise doa olayini aciklama yok-
tur sadece cansiz ve hayali varliklara canli muamelesi yapmaktir.

Yanli badatirma (ilem oncesi donem)

Birbirleriyle ilikisi olmayan durumlar arsinda balanti kurarak akil yurutme ilemine denir. Ornein en son hastaneye yatirildi-
inda eve bir bebekle donen annenin tekrar hastaneye yatirildiinda eve yeni bir bebekle geleceini duunmek yanli bada-
tirmadir.

Kii surekliliini kazanma (ilem oncesi donem)

Bu donemde bir cocuk bir kiinin elbiselerini giyen dier bir kiinin elbisenin sahibi olan kii olamayabileceini de anlar ornein,
babasinin elbiselerini giyen amcasinin babasi olmadiini anlayabilir.

Gercek ile hayal olani ayiramama (ilem oncesi donem)

lem oncesi donemde cocuklar cou zaman gercek ile hayali ayirmakta zorlanabilirler. Henuz mantiksal duunemedikleri icin
Noel babayi ya da irinleri gercek olarak kabul edebilmektedirler.

8

---

SOMUT LEMLER DONEM( lkoretim I. Kademe-tumevarimsal ve tumdengelimsel duunme ergenlie geci donemidir.)
********************************

lem oncesi donemde kavramlari edinen cocuk, 7-11 yalar arasini kapsayan bu donemde ilem yapabilir duruma gelir. Ancak
ilemler yapabilmesi icin gozunun onunde bulunan somut nesnelere ihtiyaci vardir. Rahatlikla bir durumun siniflandirmasi yapi-
labilir. Mesela kopekler bir siniftir. Hayvanlar baka bir siniftir. Kopekler ayni zamanda hayvan olduuna gore hayvanlar
sinifi kopekler sinifini kapsar diyebilmek.


Bu donemde benmerkezci konuma ve duunce onemli olcude azalir. Olaylari ve dunyayi bakalari acisindan da gorebilirler; an-
cak bu donemde, duunme surecleri cocuk tarafindan gozlenebilen gercek olaylara yoneliktir. Cocuklar somut nesnelere dayan-
dirildii surece karmaik problemleri cozebilirler. Cocuk bilisel gucluklerin ustesinden gelmeye balar. lemleri muhakeme
edii mantikli bir hale gelir.


Donemin en onemli ozelliklerinden biri "korunum"un kazanilmasidir. Korunum, herhangi bir nesnenin bicimi ya da mekandaki ko-
numu deitiinde miktar, airlik ve hacminde deiiklik olmayacai ilkesidir. Piaget'in kuraminda uzerinde en cok aratirma
yapilan konu korunumdur. Ornein; bu aratirmalarin birinde cocuklarin gozlerinin onunde icinde eit miktarda su bulunan iki
bardak gosterilmi ve ardindan bardaklardan birindeki su daha dar ve uzun bir bardaa boaltilmitir. Cocuklara hangi bardakta
daha fazla su olduu sorulduunda korunumu kazanamami olan cocuklarin buna cevabi "Dar ve uzun bardakta daha fazla su
vardir." biciminde olmutur.


Bu yalarda cocuklar, ilemleri "tersine cevirme" kapasitesine eriirler. Bu sayede cocuklar ilemleri tersinden ele alabilirler.
Ornein; buz haline gelen suyun tekrar su haline gelebileceini kavrar. Yine bu donemde cocuk odaktan uzaklaarak duun-
meye balar.


Ornein bu donemde cocuk rakamlar gibi soyut ilem yerine sayi saymayi armut, elma gibi somut nesnelerle yapip rakamlarin
yerine bunlari kullanirsa ilem yapabilir. nesne somut olmak kaydiyla akil yurutme yapabilir. Somut durumlara ilikin mantiksal
yurutme yapabilir.


Somut ilemeler doneminde cocuk cok ozellie gore siniflama yapabilir, korunumu kavrayabilir, odaktan uzaklaabilir.


Ornek kpss 2008: Betul annesine "Anne, kendini oldurenler hapishaneye mi gomulur?" diye sorar. Piaget'nin bilisel geliim
kuramina gore, "Betul'un bu cikarimda bulunmasinin nedeni" ile "icinde bulunduu bilisel geliim donemi" Tumevarimsal du-
unmeye baladiindan somut ilemler donemi. Cocuk, bu ornekte kendine ozgu mantiksal bir yapi kurmu ve o dorultuda bir
saptamada bulunmutur. Cocuun yaamakta olduu donemin gerei kavramlardaki bazi anlamlari yakalamasi guctur. Sadece
kendi mantiksal yapisi cercevesinde olaylari yorumlayabilir. Ona gore birin oldurerek hapishaneye biri atiliyorsa, kendini oldu-
rerek kotu bir ey yapan kii de hapishaneye gomulmeli diye duunen Betul ozel bir olaydan genel bir sonuc cikarmi tumeva-
rimsal duunmutur. Bu bilisel beceri somut ilemler doneminde gelimeye balar.


Ornek kpss 2001: Piaget'ye gore, somut ilemler donemi 7-11 ya, soyut ilemler donemi ise 12 ya ve sonrasini kapsa-
maktadir. Buna gore, oretmenin Uzay yolculuunu anlatmak icin, orencilerden, kendilerini sinif yerine bir uzay kapsulun-
deymi gibi duunmelerini istemesi ilkoretim ucuncu sinif duzeyine uygun deildir. Cunku somut ilemler doneminde birey-
ler elle tutabildikleri, gozle gorebildikleri yani duyu organlariyla algiladiklari eylerle ilgili ilemleri yapabilirler. ancak
soyut kavramlar ve olgularla ilgili ilemler yapamazlar. Uzay gibi soyut kavrami bir ilkoretim 3.sinif cocuunun anlamasi
mumkun deildir.


Ornein Ruveyda mutfakta annesine yardim ederken cam bardai yere duurmu ve bardak kirilmitir. Ruveyda bu dene-
yimden sonra cisimleri yere duurmemek icin cok daha fazla dikkat etmeye balamitir. Ruveyda'nin bu duunme yetisi ve icinde
bulunduu bilisel donem tumevarimsal duunebildiinden somut ilemler donemindedir.


Ornein sayilari pozitif ve negatif olarak siniflayabilen bir cocuktan, ayni sayilari asal, asal olmayan, tek ve cift olarark
siniflamasi istendiinde bunu baaramamaktadir. Bu ilemlerin hepsini yapabilmesi icin en az somut ilemler doneminde ol-
masi gerekir.


Ornein Unal ilkoretim dorduncu sinif, Abisi Okan ise ortaoretim ikinci sinif orencisidir. Unal somut ilemler doneminde
abisi ise soyut ilemler donemindedir.


9

---

Tersine cevirebilme (somut ilemler donemi 7-11 ya) ***********


Bu yalarda cocuklar, ilemleri "tersine cevirme" kapasitesine eriirler. Bu sayede cocuklar ilemleri tersinden ele alabilirler.
Ornein; buz haline gelen suyun tekrar su haline gelebileceini kavrar. Tersine cevrilmesi mumkun olan bir eyin tersine cevril-
diinde sonucun deimeyeceini bilmesidir. Ornein cikolata butun olarak da bolunmu olarak da cocuk icin aynidir. Ornein bir
kii masanin uzerine bir sira 5 tane parayi yan yana diziyor. Alt siraya da 5 tane birbirine uzak paralari diziyor cocuklara hangi
sirada daha cok para olacaini soruyor.7 yaindan kucuk cocuklar arasi acik olanlarin daha fzla, 7+ uzeri olan cocuklar ise sayi-
nin deimeyeceini soyluyorlar.


Kpss ornek 2005: Bir cocuk okula giderken izledii bir yoldan evine geri donebilmektedir. Piaget'ye gore cocuun bu dav-
ranii somut ilemler doneminde kazaninla bir davranitir. Somut ilemler doneminde bir cocuk tersine cevirebilmeyi ya-
pabilir.


Tersine cevirememeyi anlatan bir ornek: yolun bir tarafinda bulunan bir tavuk yolun dier tarafinda bulunan tavua oyle ses-
leniyor; `'kari tarafa nasil gecebilirim' otekisi de; `'zaten kari taraftasin' diyor.


Ornein lkoretim 4.sinifi okutan Unal oretmen, bir kilonun 1000 gram olduunu orencilerine soylemitir. Sinavda orenci-
lerine 2000 gramin kac kilo olduunu sormu ve orencilerin cou soruya doru cevabi vermitir. Orenciler, tersine cevirebi-
lirliin kazanildii bir donemdedir.

Korunumu kavrama (somut ilemler donemi 7-11 ya)

Bu yalarda cocuklar, bir nesnenin konumu veya ekli deitiinde ayni olduunun bilinmesidir. Ornein bir kii buyuk bir
bardaktaki yariya kadar olan suyu kucuk bir bardaa aktariyor. 7 ya oncesindeki cocuklar kucuk bardakta daha cok su bulun-
duunu 7+ uzeri cocuklar ise su miktarinin deimediini soyluyorlar.
Tumevarimsal ve tumden gelimsel duunme. (somut ilemler donemi 7-11 ya)

Tumevarimsal duunme: Parcadan butune (butun doa bilimlerin kullandii yontem) gitmek. Demir isininca genleir, bakir isi-
ninca genleir sonra maddeler isininca genleir demek. Ornein airin bir iirinde halk iirine ozgu nitelikler vardir. O zaman bu
air halk airidir. Bu akil yurutme yontemlerinden tumevarimsal duunmedir.

Tumdengelimsel duunme: Isinan madde geniler bilgisiyle elime aldiim baka bir maddenin genileyebileceini soylemek. Or-
nein ihtiyac akademi iyi eitim vermektedir. Bolu'da ihtiyac akademi vardir o zaman Bolu'da da iyi eitim verilmektedir.
Cikarsanmi Gerceklik (somut ilemler donemi 7-11 ya)

Somuttan soyuta geci donemidir. Mantiksal akil yurutme yapilmak kaydiyla yapilir.
SOYUT LEMLER DONEM( 12 YA VE 12+ SONRASI) *************


Ergenlik doneminin balangicindan itibaren cocuklarin duunme bicimleri, yetikinlere benzer hale gelir. Ergenlikte bedensel
deiimlerin yani sira beyinde ve beynin ileyiinde bir takim deimeler ve gelimeler meydana gelir ve Piaget'e gore bu geli-
meler sayesinde ergen soyut duunceyi kazanabilecek biyolojik olgunlua eriir. Bu donemde artik "soyut duunme" balar. Bir
sorun deiik bicimde ele alinabilir. Genelleme, tumevarim, tumdengelim gibi zihinsel ilemler yapilir. Hipotezler kurularak
doruluklari kontrol edilebilir. Soyut kavramlar kullanilir ve bunlar uzerinde fikir yurutulur. Buna bali olarak da ceitli ideal fi-
kirleri, deerleri, inanclari gelitirmeye balarlar. Toplumun yapisiyla, felsefesiyle, politikasiyla ilgilenirler. Ozellikle genclerde
duunce ile oynayabilme becerisi kazanilir, tartimaya katilmayi ve mantik oyunlari ile uramayi severler. Ote yandan resim,
muzik, iir, dans gibi duygu ve duuncelerin sembollerle aktarildii etkinliklere ilgi artar. Bunlar urai alani olarak da secilir.
kombinasyonel(birletirici-butunletirici)duunce yapisina sahiptir. Esnek duunce bicimine sahiptir. Olaylarin ardinda ya-
tan bircok nedeni analiz edebilir veya farkli cozum yollari olabildiini analiz eder. Yani hipotetetik duunme yapisina sa-
hiptir.


Ornek Kpss 2009: Mustafa Oretmen derste Cumhuriyet Doneminde elde edilen kadin haklari konusunda bir tartima ortami
yaratir. Orencilerden Nazan soz alarak, "Ataturk kadinlara erkeklerle eit haklar verilmesini salamasaydi, ben sinif arkada-
im Kemal'le ayni sirada oturamayacaktim."der. Nazan'in bu sozu, Piaget'nin bilisel geliim kuramina gore Tumdengelimsel
(duunme) kavramiyla aciklanabilir. Piaget'e gore 11 ya ve uzeri cocuklar soyut ilemler doneminde tumevarim ve tumdengelim
Akil yurutme yontemlerini kullanirlar. Bu donemde cocuklar soyut kavramlari anlamlandirarak ceitli ideal fikirleri, deerleri ve
inanclari gelitirmeye balarlar. Hipotezler kurarak, doruluklarini kontrol ederler. Nazan'in okulda orenmi olduu Ataturk
tarafindan kadin ve erkeklere eit haklar verildii genel bilgisinden yola cikarak, kendisi ve sinif arkadai ile ilgili ozel
bir cikarim yapmasi tumdengelime bir ornektir.


10

---